Przejdź do treści

Yayoi Kusama: umierałam, by wyrwać się z Japonii i wyzwolić z łańcuchów, które mnie wiązały

Yayoi Kusama Zdjecie: Jeremy Sutton-Hibbert/Getty Images
Podoba Ci
się ten artykuł?
Udostępnij bliskim
Najnowsze
Kobiety z pomalowaną górną częścią ciała
„Żyję pełną piersią. Nie dam się rakowi”. Bodypaintingowa kampania społeczna, zobacz niesamowite malunki
Monika Krzywkowska na jesiennej ramówce TVN
Monika Krzywkowska o walce z rakiem: czerniak jest czymś okropnym, ale można przez to przejść, a można go też nie przeżyć
Mikołaj Roznerski wspiera Krótką Instrukcję Obsługi Raka Piersi
Mikołaj Roznerski wspiera Krótką Instrukcję Obsługi Raka Piersi
Mołek, Rozenek, Młynarska i Jabłczyńska znikają z Instagrama. Znane Polki biorą "Dzień na U"
Mołek, Rozenek, Młynarska i Jabłczyńska znikają z Instagrama. Znane Polki biorą „Dzień na U”, ty też weź!
Badania piersi – w jakim dniu cyklu je robić?
Badania piersi – w jakim dniu cyklu je robić?

Choć świat oszalał na punkcie kropkowanych obrazów  Yayoi Kusamy dopiero w XXI w. , znana była z niecodziennych hapenningów i akcji społecznych już w czasach wojny w Wietnamie. To ona zaproponowała amerykańskiemu prezydentowi Richardowi Nixonowi seks za zakończenie wojny, a jako Królowa Kropek udzielała pierwszych ślubów homoseksualistom. U podstaw jej geniuszu i talentu stała choroba.

W swoich efektownych, wymyślnych strojach wygląda jak postać z bajki. Raz jest wróżką z zaświatów, czasami przypomina  tęczowego grzyba, bywa też pajęczyną. Na głowie ma czerwoną perukę. Doskonale  wkomponowuje się w klimat swoich bajkowych dzieł i instalacji artystycznych.  Jej obsesja kropek zawojowała świat.

 

Od ponad 40 lat każdy dzień artystki wygląda niemal tak samo. O  godzinie dziesiątej dzwoni do studia, by potwierdzić wcześniej ustalony harmonogram. Po przyjściu do pracowni przez chwilę rozmawia ze współpracownikami, następnie zaczyna pracę. Przy malowaniu zwykle ktoś jej pomaga. Współpracownicy mają za zadanie obracać albo ustawiać płótna, muszą to robić płynnie, by nie było przestojów, bo, jak mówi: „długa przerwa w malowaniu sprawia, że obraz umiera”.

Yayoi Kusama
Zdjęcie: VCG/VCG via Getty Images

Pracuje jednocześnie nad dwoma lub trzema obrazami.  Maluje do godziny osiemnastej lub dziewiętnastej, później robi przerwę, podczas której sprawdza materiały przygotowywane do publikacji i dla mediów. Także wywiadów udziela w godzinach późnopopołudniowych, uważając, że najważniejszym jej zadaniem jest tworzenie. „Jedyną rzeczą w moim życiu, jaka mi pozostała, jest praca, którą muszę wykonać”. Mająca właśnie dziewięćdziesiąt lat artystka każdego dnia walczy o przetrwanie, wykorzystując sztukę jako oręż w walce z problemami psychicznymi.

Na długiej liście zaburzeń są: zaburzenia obsesyjno-kompulsywne, stany lękowe a także halucynacje wzrokowe i słuchowe.  Objawu choroby psychicznej ujawniły się u niej już we wczesnym dzieciństwie. Była podatna na halucynacje, które pokazywały jej świat zniekształcony i wzmocniony niespotykanymi kształtami i kolorami. Z wielkim trudem można było doszukać się w nich odwzorowania rzeczywistości, choć Yayoi uważała je za realistyczne, a nie abstrakcyjne. Problemy psychiczne miały w życiu Kusamy różne natężenie. Jednak to z ich powodu w 1975 r. wróciła ze Stanów Zjednoczonych do Tokio i dobrowolnie osiadła w szpitalu psychiatrycznym, w którym mieszka do dzisiaj.

Kusama Yayoi
„Dla sztuki takiej, jak moja, sztuki, która toczy bitwę pomiędzy życiem a śmiercią, która kwestionuje pojęcie życia i śmierci, ten kraj był za mały, zbyt serwilistyczny i zbyt pogardliwy dla kobiet”.

Jej dzieła są takie, jak ona sama – obsesyjne, pełne jaskrawych kolorów i krzykliwych wzorów (m.in. kolorowych groszków), którymi pokrywa swoje instalacje, kolaże, obrazy i rzeźby. Kiedy kilka lat temu, po podliczeniu  zwiedzających  wystawę Infinite Obsessions, ogłoszono ją najbardziej popularną artystką na świecie. W Meksyku zainteresowanie jej pracami było tak duże, że zrezygnowano z przerwy nocnej, by wszyscy chętni mogli wejść, a przed budynkiem muzeum koczowały 2 mln ludzi.

Powiedzieć o Yayoi Kusamie, że jest malarką, to zdecydowanie za mało. W swojej sztuce doskonale łączy malowanie, kolaż, rzeźbę, film, performance, instalacje i literaturę. Doskonale czuje się także kolaborując z wielkimi markami odzieżowymi czy kulturą popularną. Tylko ostatnie lata przynoszą szereg wystaw w najbardziej prestiżowych muzeach świata, a kalendarz na najbliższe lata jest szczelnie wypełniony. Od 2008 roku do niej należy tytuł najdroższej żyjącej artystki na świecie. Praca  Kusamy z cyklu Nieskończone sieci z 1959 r.  pt. Nr 2 została sprzedana na aukcji na 5 790 000 dol.  Na razie nikt nie pobił tej ceny.

Praca ayoi Kusama „Infinite Mirrors”
Zdjęcie: Bill O’Leary/The Washington Post via Getty Images)

Yayoi Kusama urodziła się 22 marca 1929 roku w mieście Matsumoto w prefekturze Nagano jako najmłodsze z czworga dzieci Kamon i Shigeru Kusamy. Rodzina należała do bardzo zamożnych, jej przodkowie od pokoleń uprawiali kwiaty, których nasiona sprzedawali na wszystkich wyspach. Ogromne pola fiołków czy cynii oglądały wycieczki szkolne przywożone z odległych miejscowości. Już wtedy Yayoi opisywała przerażające wizje, jakie towarzyszyły jej wyprawom na kwietne pola. Od najmłodszych lata wszystkie te obrazy uwieczniała w szkicowniku.

 

Kusama Yayoi
„Prawdziwym symbolem wolności jest nagość, nagość jest jedyną rzeczą, za którą nie trzeba płacić”

Objawy te nasiliły się w czasie II wojny światowej, kiedy jak większość japońskich dzieci  została zaangażowana do prac przy produkcji spadochronów i militariów. Zaczęła dostrzegać aury pojawiające się wokół przedmiotów,  słyszała głosy roślin i zwierząt. Te pozazmysłowe doświadczenia w znacznym stopniu wpłynęły na jej sposób postrzegania świata i funkcjonowania w nim. Wiele lat później określiła się współczesną „Alicją w Krainie Czarów”. W ówczesnej Japonii szukanie pomocy u psychiatry nie było społecznie akceptowane.  Nie mogła także liczyć na pomoc rodziców, prowadzących zimny dom w którym na porządku dziennym były awantury, zdrady i  bicie dzieci. Rodzice, szczególnie matka, sprzeciwiali się malarskim predyspozycjom córki. W tym czasie w Japonii zawód malarza, szczególnie dla kobiety, nie cieszył się społecznym poważaniem. Matka Yayoi wpadała w furię przyłapując ją na malowaniu, niszczyła przybory malarskie i same prace.

Emilia Clarke

Mimo sprzeciwu, dziewczyna rozpoczęła jednak studia malarskie w Kioto i w bardzo krótkim czasie przygotowała 280 prac na swoją pierwszą indywidualną wystawę, która została przyjęta z aplauzem, a jej autorka od razu została okrzyknięta geniuszem. Na wernisażu był obecny doktor psychiatrii Nishimaru Shihō, który bardzo szybko zdał sobie sprawę, że ma do czynienia z osobą cierpiącą na chorobę psychiczną, a rodzaj jej szaleństwa zbliżony jest do tego, jaki trawił Vincenta van Gogha. Został on lekarzem Yayoi i podczas terapii skłaniał ją do wyzwolenia się spod niszczącego wpływu matki. Kusama rozważała wyjazd do Paryża, ale wstrzymywała ją dobrze rozwijająca się kariera w kraju.  Doskonale jednak wiedziała, że w ówczesnej Japonii nie było miejsca dla jej sztuki.

„Dla sztuki takiej, jak moja, sztuki, która toczy bitwę pomiędzy życiem a śmiercią, która kwestionuje pojęcie życia i śmierci, ten kraj był za mały, zbyt serwilistyczny i zbyt pogardliwy dla kobiet”.

W 1957 roku Kusama Yayoi po raz pierwszy przybyła do Stanów Zjednoczonych Ameryki. Nie znała języka angielskiego, ale nie bała się zmian. Jak napisała później w swojej autobiografii: „Umierałam, by wyrwać się z Japonii i wyzwolić z łańcuchów, które mnie wiązały”.

Choć bardzo szybko udało się jej zorganizować tam wystawę swoich prac i dzięki przemyconym dolarom żyć i tworzyć, przypłaciła to stresem i nasileniem stanów neurotycznych. Wkrótce jej malarską wyobraźnię opanowały kropki a motyw sieci kropek nie ograniczał się tylko do obrazów, ale trafił na ściany, podłogi i własne ciało. Obsesja kropek skończyła się atakiem paniki, który przerodził się w serię ataków.  Wielokrotnie trafiała do szpitala, ale nikt nie był w stanie jej pomóc. Napędzana obsesjami nieustannie tworzyła nowe prace przedstawiające różnorodne kombinacje kropkowanych motywów. Dzięki kropkom już w dwa lata od osiedlenia się w USA miała w tym kraju pięć wystaw w najbardziej prestiżowych galeriach, wzięła też udział w kilku ważnych wystawach zbiorowych. Krytycy określali jej minimalistyczny styl jako ekpresjonizm abstrakcyjny.  Końcem 1962 roku Kusama po raz pierwszy zaprezentowała swoje miękkie rzeźby  – krzesło i ośmionożną sofę, pomalowane na biało i całkowicie pokryte materiałowymi wypustkami o kształtach fallicznych.

Louis Vuitton i Yayoi Kusama
Zdjęcie: Rob Kim/FilmMagic

Kolejne lata przyniosły całą kolekcję prac zainspirowanych tymi motywami. Jak oceniają krytycy i psychiatrzy falliczne motywy były próbą uwolnienia się od problemów własnej seksualności, mających podłoże w trudnym dzieciństwie. Kolejnym motywem tworzonych obsesyjnie rzeźb był makaron, jako sprzeciw wobec zmechanizowanej produkcji żywności i lęku artystki. Artystycznym efektem tym kompulsji jest instalacja, gdzie artystka suchym makaronem pokryła bieliznę, płaszcze czy buty, a obsesyjnie tworzonymi sieciami czy kropkami przedmioty domowe. Krytycy nazwali ten rodzaj sztuki psychosomatyczną.

Kusama Yayoi
Umierałam, by wyrwać się z Japonii i wyzwolić z łańcuchów, które mnie wiązały”.

W drugiej połowie lat 60. ub. wieku w sztuce Kusamy pojawił się motyw lustra, który będzie towarzyszył jej twórczości przez wiele kolejnych lat. Stworzyła lustrzany pokój wypełniony kolorowymi elektrycznymi lampkami w kilkunastu kolorach. Nazwała go pokojem miłości. Jak pisali krytycy:  To artystka świadoma  własnych możliwości podążająca drogą swoich obsesji, wyznaczając nowe trendy światowej awangardy.

Wraz z nadejściem epoki dzieci-kwiatów Kusama coraz bardziej zbliża się do idei sztuki zaangażowanej. Angażuje się w działania przeciwko wojnie w Wietnamie organizując Body Festival na Manhattanie. Przed katedrą św. Patryka, grupa młodych hippisów rozebrała się i spaliła kilkadziesiąt amerykańskich flag. Kusama wrzuciła do ognia także Biblię i karty poborowe do wojska. Po przedstawieniu uczestnicy happeningu zaczęli się całować, a niektórzy uprawiać seks. Artystka idzie dalej – tworzy happeningi wykorzystując motywy miłości homoseksualnej i obowiązkowego malowania nagich ciał kropkami. Jak wielokrotnie tłumaczy, malowanie kropek doprowadza do unicestwienia osoby, na której ciele zostają one namalowane. Naturalną konsekwencją tego unicestwienia jest powrót do jedności z wszechświatem.

Kusama funkcjonowała prężnie w tworzącym się wówczas środowisku LGBT. W jej przestawieniach występowali homoseksualni artyści, wśród współpracowników większość mężczyzn była gejami. Wprost proporcjonalnie do zainteresowania jej happeningami rosła sława samej artystki. I pierwsze doświadczenia z tabloidami. Jak napisała w autobiografii:

Portretowana postać Kusamy Yayoi była dla mnie kimś kompletnie nierozpoznawalnym. Tym, co pokrywało się z rzeczywistością, jest z pewnością fakt, że każdy z  happeningów naruszał prawo i obyczaje”.

Sława nagich  happeningów bardzo szybko przekroczyła ocean i zawitała do hippisowskiej Europy zachodniej.  Także w Europie zwykle kończyły się one interwencjami i przepychankami z policją.

„Prawdziwym symbolem wolności jest nagość, nagość jest jedyną rzeczą, za którą nie trzeba płacić”

W ślad za happeningami o charakterze obyczajowym, artystka zainicjowała  Homosexual Weddin – jako „Kapłanka Kropek” oferowała homoseksualistom ceremonie zaślubin według  rytuału własnego wyznania.  Jak napisała w oświadczeniu:  „Homoseksualizm jest normalną fizyczną i psychologiczną reakcją, ani do wychwalania, ani do potępiania. Nienormalną reakcją wielu ludzi wobec homoseksualizmu jest reakcja, która czyni homoseksualizm nienormalnym”.

„Królowa Kropek” założyła także firmę Orgy Company (Przedsiębiorstwo Orgii), które, jak sama mówiła, miało pełnić służbę obywatelom polegającą na organizacji grupowych imprez seksualnych oraz sprzedaży artykułów erotycznych. Kropki Kusamy stały się nie tylko wyrazem ideologii czy światopoglądu, ale także marką towarową. Zbudowana na tym motywie firma odzieżowa Kusamy święciła triumfy i a ona sama otwierała butiki w prestiżowych lokalizacjach.

Skandalizujące happeningi przyniosły Kusamie niekwestionowaną sławę i pozycję w świecie sztuki. Jak zauważyła w swojej biografii:  „Przez ten czas udało mi się ustanowić Yayoi Kusamę, jedną z głównych i wciąż rozwijających się marek w świecie awangardowej sztuki”. Był to jednak czas znacznego pogorszenie się jej równowagi psychicznej. Halucynacje i ataki paniki wróciły z jeszcze większym nasileniem. Kolejne lata były serią pobytów w szpitalach i diagnozowania wielu psychicznych i fizycznych dolegliwości. W 1975 r. Kusama dobrowolnie zgłosiła się do szpitala psychiatrycznego w Tokio, gdzie jej życie ogranicza się do pobytu w szpitalnym pokoju i specjalnie wybudowanej po drugiej stronie ulicy pracowni.

Uporządkowana rzeczywistość szpitala psychiatrycznego sprzyja tworzeniu kolejnych serii konsekwentnych, minimalistycznych prac, które pozwoliły odkryć artystkę na nowo.  Olbrzymi sukces wystawy prac Kusamy na 45. Biennale w Wenecji w 1993 r. , na której jako pierwszy artysta z Japonii dostała własny pawilon, sprawił, że świat ponownie zauroczył się artystyczną wizją „Królowej Kropek”. Był to też wreszcie czas, kiedy jej twórczość docenili rodacy.

Co ciekawe, po latach pogardy wobec Kusamy i traktowania jej jako płytkiej skandalistki, w Japonii doceniono najpierw jej sukcesy pisarskie, a dopiero po latach artystyczne. W ostatnich latach Kusama poświęca dużo czasu reinterpretacjom motywów charakterystycznych dla jej sztuki – kropek, sieci, dyni i instalacji. Podobnie jak Andy Warhol chce, by jej sztuka trafiła do masowego odbiorcy.  Za jej zgodą motywy z jej prac są reprodukowane na ubraniach, kubkach, meblach i aplikacjach do smartfonów.

—————————–

Przy pisaniu artykułu korzystałam z książki Pawła Pachciarka „Kusama Yayoi czyli obsesja kropek”  wydanej przez Polski Instytut Studiów nad Sztuką Świata Wydawnictwo Tako, Warszawa–Toruń 2015.

Zobacz także

Pierwsze suplementy od kobiet dla kobiet

Poznaj WIMIN

Podoba Ci się ten artykuł?

Tak
Nie

Powiązane tematy:

Polecamy

Kim jest wysoko wrażliwa osobowość?

„Osoby wysoko wrażliwe (WWO) wchłaniają nastroje ludzi dookoła, silniej przeżywają stres, mają żywsze sny, bogatszą wyobraźnię i błyskotliwe poczucie humoru” – mówi dr psychologii Monika Baryła-Matejczuk

Bergamotka jest skarbnicą witaminy A i C

„Bergamotka jest prawdziwą skarbnicą witaminy A i C, pomaga przy przeziębieniach, ma pozytywny wpływ na psychikę, pomaga w stresie, ułatwia zasypianie oraz pogłębia sen” – mówi dr Grażyna Pająk

Joga powięziowa

„Na zajęciach jogi powięziowej masz czas, żeby zastanowić się, co się dzieje w twoim ciele, a ciało jest nośnikiem tego, co w głowie i w sercu” – mówi Patrycja Adaszewska, trenerka jogi powięziowej.

„Udowodniono, że kawa wykazuje szereg prozdrowotnych działań na pracę organizmu, dlatego znalazła się piramidzie prawidłowego żywienia”- mówi dr Agnieszka Jarosz

Zainteresują cię również:

Jedyna w Polsce

„Wtedy myślałam, że jestem gorsza. Dopiero teraz zrozumiałam, że jestem wyjątkowa” – mówi Kinga Wawro, dziewczyna bez ręki pracująca w warsztacie samochodowym

Patty McCord: Zaufanie musi się opierać na szczerej komunikacji. Pracownicy stają się cyniczni, kiedy słyszą półprawdy

Akcja "Nie świruj, idź na wybory"

Akcja „Nie świruj, idź na wybory” w ogniu krytyki. Nagrania ośmieszają osoby chore psychicznie

„W Polsce kobiety stawiają sobie bardzo wysokie wymagania wobec tego, jak mają wyglądać. Są niezwykle urodziwe, a mimo to, mają bardzo dużo kompleksów” – mówi Natalia Zawada, projektantka i właścicielka marki STARSEEDS

Książę Harry i księżna Meghgan

Przełom na brytyjskim dworze. Zespół kierowniczy Harry’ego i Meghan składa się wyłącznie z kobiet

istockphoto.com

Jak polubić swoją pracę?

kobieta przed komputerem

„Im bardziej napinasz szyję, tym mocniej „ciągniesz” również za nerwy, które przechodzą przez nadgarstek”. Fizjoterapeuta o syndromie biurowego nadgarstka

Zespół Aspergera - objawy, leczenie

Zespół Aspergera – czym jest i jak leczyć?

Schizofrenia - czym jest, jakie są jej objawy i jak ją leczyć?

Schizofrenia – czym jest? Jakie są jej objawy i jak wygląda leczenie?

rower

Do pracy rowerem czy pieszo? Którą opcja niesie więcej korzyści?

Katarzyna Dowbor

Katarzyna Dowbor: mając 60 lat nie trzeba zamykać się w skorupie starszej pani

kobieta na hamaku

5 powodów, dla których praca zdalna jest zdrowsza

uśmiechnięta para

„To pokazuje naszą dojrzałość, odpowiedzialność i świadomość siebie” Psycholog podpowiada, jak przyznawać się do błędów

dwie dziewczyny rozmawiają

Sukces wpędza cię w zakłopotanie? Nie umiesz się nim chwalić? Skorzystaj z rad psychologa

Przełom w świecie nauki! Uniwersytet Technologiczny w Eindhoven zatrudni wyłącznie kobiety

Za ciepło, za zimno… Skąd kłopoty z temperaturą ciała?

Kobieta własnoręcznie tworzy mydełka

Załóż swój biznes i pochwal się tym, co robisz. Weź udział w akcji Rossmanna „Stań na własnych nogach”

„Mądre, piękne, zabawne, dobre i odważne. Takie są dziewczynki. Nie jednowymiarowe” – mówi Barbara Pietruszczak, jedna z twórczyń magazynu „Kosmos dla dziewczynek”

okres

Dla pracodawcy przez 9 dni w roku jesteśmy nieproduktywne. Może warto pomyśleć o urlopie menstruacyjnym w Polsce?

Pierwsza transpłciowa, niepełnosprawna modelka z porażeniem mózgowym na wybiegu. Kolejny przełom w świecie mody!

„Pary homoseksualne są rodzicami bardzo odpowiedzialnymi. Ich miłość jest taka sama jak heteroseksualnych rodziców. Ale mają więcej niepokoju” – mówi psychoterapeutka Agnieszka Gudzowaty

Masz zaburzenia lękowe? Wydaje ci się, że nie jesteś nikomu potrzebna? Zobacz ilustracje, które powinna zobaczyć każda osoba z problemami zdrowia psychicznego

anorektyczka

„Dzisiaj uświadamiam kobiety, że mogą o siebie dbać, ale żeby robiły to z głową, bo jeśli tylko odłożą ją na półkę, a w zamian wybiorą ciało, to już po nich”. Rozmawiamy z Martą Kieniuk-Mędrala o zaburzeniach odżywiania

Toksyczne związki

„Jeśli masz swoje przekonania, inne poglądy, to ta inność przez osobę toksyczną będzie odbierana jako zdrada”. Toksyczne związki okiem psychoterapeuty

Najpopularniejsze

Masturbacja może być jeszcze przyjemniejsza. Co robić, aby przenieść doznania na wyższy poziom?

Lekarz siedzi przy biurku i wypisuje długopisem skierowania

Jak długo ważne są skierowania na badania lekarskie? Najważniejsze informacje, o których warto pamiętać.

Kobieta pokazuje język, na nim jest zaznaczony czerwony punkt

Krosta na języku – przyczyny powstawania, leczenie. Skąd się bierze krosta na języku i jakie ma formy?

kobieta, którą bolą plecy

O czym świadczy ból pod łopatką? Charakter bólu, objawy i możliwe sposoby leczenia

Mama zakleja plaster dziekcu. Na zdjeciu widoczne dłonie na drewnianym stole

Zastrzał – 7 domowych sposobów jak sobie z nim poradzić

Kobieta krzywi się z powodu bólu spowodowanego złamanym palcem

Jak rozpoznać złamanie palca – czyli objawy złamanego palca u ręki i stopy?

kobieta z bólem zęba

Ropień zęba – domowe sposoby na opuchliznę

spuchnięta powieka - kobieca powieka

Spuchnięta powieka – przyczyny i leczenie opuchlizny. Domowe sposoby na opuchnięte powieki.

kobieta, leżąca na łóżku, z bolącym brzuchem

Jak rozpoznać zakażenie owsikami? Czy pasożytów można pozbyć się domowymi sposobami?

Regeneracja organizmu po odstawieniu alkoholu. Sprawdź, jakie są efekty, kiedy zrezygnujesz z weekendowego drinka

paznokcie

Paznokcie mówią wiele o twoim zdrowiu. Sprawdź, jakie ostrzeżenia mogą ci wysyłać

https://www.istockphoto.com

To, co wydalamy, wiele mówi o stanie naszego zdrowia. Sprawdź, co trzeba wiedzieć o… kupie

dłonie

Drętwienie palców u rąk – skąd się bierze i co oznacza?

Kobieta trzymająca się za plecy na dole z powodu bólu pleców

Co oznacza ból pleców na dole i jakie podjąć leczenie, by go uśmierzyć?

„Każdy orgazm jest czymś pięknym, jednak ten rodzaj orgazmu jest wyjątkowy”. Seksuolożka o kobiecym wytrysku

ból trzustki - kobieta trzymająca się za brzuch

Chora trzustka – gdzie boli? Przyczyny i objawy chorób trzustki