„ADHD i inteligencja nie mają ze sobą nic wspólnego”. Abigail Levrini uczy dorosłych z ADHD, jak osiągać cele i odzyskać spokój

– Przez lata pracowałam z lekarzami, prawnikami i innymi odnoszącymi sukcesy profesjonalistami, którzy mają ADHD. Czasami osoby te poświęcają całą swoją energię umysłową pracy lub nauce, ale gdy przyjrzymy się innym obszarom ich życia – takim jak relacje, prowadzenie domu czy dbanie o siebie – może to wyglądać na kompletny chaos – mówi Abigail Levrini psycholożka kliniczna i specjalistka zajmująca się ADHD. Jej książka „ADHD w dorosłym życiu. Jak planować, osiągać swoje cele i odzyskać spokój” właśnie ukazała się w języku polskim.

Monika Szubrycht: Kiedy dałam mamie książkę Richarda Pinka i Roxanne Emery „Brudne pranie. ADHD u dorosłych i jak sobie z nim radzić” powiedziała: Nie znalazłam w niej nic, czego bym o sobie nie widziała. Czy warto się diagnozować w kierunku ADHD po 70. roku życia?

Abigail Levrini: Poddanie się badaniom i zdiagnozowanie ADHD w starszym wieku to bardzo osobista decyzja. Chociaż praktyczne korzyści mogą być ograniczone (na przykład: formalne udogodnienia w pracy lub szkole) wiele starszych osób opisuje głębokie poczucie ulgi po otrzymaniu diagnozy. Często stanowi ona wyjaśnienie dla wyzwań, z którymi borykali się przez całe życie i pomaga zastąpić lata negatywnego postrzegania siebie. Dla osób, które przez większość życia wierzyły, że są leniwe lub nieinteligentne, diagnoza może być doświadczeniem potwierdzającym ich wartość i dodającym sił.

Jednak kiedy dostajesz diagnozę, ludzie mogą oceniać cię przez jej pryzmat. Często jest on krzywdzący. Co pokazuje twoje doświadczenie – lepiej jest ujawnić diagnozę, czy zachować ją dla siebie?

Generalnie zachęcam osoby dorosłe do ujawniania swojej niepełnosprawności, zwłaszcza w miejscu pracy. W wielu krajach osoby z niepełnosprawnością są prawnie chronione przed dyskryminacją, a pracodawcy mają obowiązek postępować zgodnie z obowiązującymi przepisami. Chociaż niektórzy menedżerowie mogą mieć osobiste uprzedzenia, ujawnienie niepełnosprawności zapewnia ważną ochronę prawną – jeśli pracodawca działa w oparciu o te uprzedzenia, osoby niepełnosprawne mają prawo dochodzić swoich praw na drodze sądowej.

W Stanach Zjednoczonych ochrona ta wynika z ustawy Americans with Disabilities Act, która zabrania zwalniania z pracy lub podejmowania działań dyscyplinarnych na podstawie objawów niepełnosprawności. Ponieważ większość organizacji jest świadoma tych przepisów, zazwyczaj postępuje ostrożnie. Ponadto otwartość odgrywa ważną rolę w zmniejszaniu stygmatyzacji. Ujawnienie niepełnosprawności pozwala również innym osobom z niepełnosprawnością formalnie wnioskować o rozsądne udogodnienia, które mogą wspierać ich wydajność i sukcesy w pracy.

Literatury o ADHD jest obecnie na rynku bardzo dużo, drugie tyle podcastów – jak osoba z ADHD ma się w tym odnaleźć? Od czego zacząć? 

Podczas przeglądania ogromnej ilości informacji dotyczących ADHD, należy kierować się tą samą zasadą co w przypadku każdego innego tematu: należy priorytetowo traktować wiarygodne, oparte na dowodach źródła, takie jak czasopisma branżowe, wiedzę uniwersytecką i wykwalifikowanych ekspertów. Chociaż podcasty i osobiste opinie mogą być interesujące, należy podchodzić do nich z ostrożnością. Na przykład moje książki są publikowane przez Amerykańskie Towarzystwo Psychologiczne, wiodący autorytet w dziedzinie zdrowia psychicznego w Stanach Zjednoczonych, co gwarantuje wiarygodność informacji i ich poparcie badaniami naukowymi.

Wiele osób z ADHD wierzy, że po diagnozie wystarczyć im recepta i regularnie zażywane lekarstwa. To możliwe?

Leki mogą być skutecznym pierwszym krokiem w leczeniu ADHD, ale same w sobie nie nauczą umiejętności i strategii niezbędnych do radzenia sobie w codziennym życiu. Badania konsekwentnie pokazują, że najbardziej skuteczne podejście łączy leczenie farmakologiczne z terapią behawioralną, najlepiej prowadzoną przez wykwalifikowanego specjalistę zajmującego się ADHD.

Czego właściwie mogą się spodziewać osoby z ADHD po odpowiednio dobranej terapii oraz własnej pracy nad sobą? Być może to, co dla jednej osoby będzie wielkim osiągnięciem, dla innej może okazać się rozczarowaniem.

Moja książka zaczyna się od wskazówek dla czytelników, jak przyjąć pozytywne, motywujące podejście do swoich postępów. Osoby, które skupiają się na tym, czego nie udało się osiągnąć, nawet jeśli postępy są powolne, mogą podważyć dotychczasową pracę. Dlatego tak ważne jest, aby osoby dążące do osiągnięcia celów behawioralnych od samego początku przyjęły realistyczne nastawienie, ale były też pewne siebie. Im mocniej doceniasz nawet najmniejsze osiągnięcia, tym większego nabierzesz rozpędu.

Teraz mamy lepszą diagnostykę, w społeczeństwie rośnie świadomość neuroróżnorodności, jednak mam poczucie, że kobiety mają większą trudność z otrzymaniem diagnozy ADHD w dorosłości niż mężczyźni. Czy mam rację?

Nie znam żadnych dowodów na to, że kobietom trudniej jest uzyskać diagnozę ADHD w wieku dorosłym. Dobry lekarz powinien rozumieć różnice między płciami i brać je pod uwagę podczas stawiania diagnozy.

Twoja książka „ADHD w dorosłym życiu. Jak planować, osiągać swoje cele i odzyskać spokój” to gotowy sposób na lepsze życie dla osób z ADHD. Jak jednak przekonać te osoby, żeby po nią sięgnęły? Pewnie część z nich zraziła się już się innymi metodami, które działały przez chwilę albo wcale.

Jednym z najważniejszych aspektów ADHD, często pomijanym w materiałach samopomocowych, jest to, że żadna strategia nie będzie działać w nieskończoność. Osoby z ADHD mają tendencję do szybkiego nudzenia się, więc zamiast walczyć z tą tendencją, skuteczniejsze jest jej zaakceptowanie. Jeśli strategia działa przez miesiąc, a potem przestaje być skuteczna, potraktuj ją jako jedno z wielu narzędzi, które mogą pomóc osiągnąć ten sam cel. Kluczem jest rozpoznanie, kiedy coś przestaje działać, i przygotowanie nowego narzędzia lub nawet odświeżenie starego. Nie wyrzucaj starego narzędzia. Po prostu umieść je z powrotem w skrzynce z narzędziami do wykorzystania w przyszłości.

W moim odczuciu największym problemem osób z ADHD nie jest nadpobudliwość, czy brak koncentracji, ale wybuchowość. Jak mam pomóc bliskim osobom, kiedy wiem, że u nich zapalny lont jest krótki? Omijać pewne tematy? Unikać konfrontacji? Czasami wydaje się to niemożliwe.

Powodem, dla którego osoby z ADHD często wydają się „łatwo tracić panowanie nad sobą”, są trudności z samokontrolą i radzeniem sobie z nadmiarem emocji. Wyzwanie to jest podobne do ich zmagań z rozpraszaniem uwagi. Kiedy nie są w stanie odfiltrować bodźców zewnętrznych i wszystko wydaje się napływać do nich naraz, może to stać się przytłaczające. W takich momentach trudno jest kontrolować emocje, a frustracja często przejawia się w postaci gniewu. Praktykowanie uważności i spowolnienie procesu myślowego w celu stworzenia dodatkowej przerwy przed reakcją, może pomóc osobom z ADHD w skuteczniejszym zarządzaniu emocjami. Bliscy mogą pomóc, modelując takie zachowanie, omawiając jeden temat na raz i dając osobom z ADHD przestrzeń, gdy sytuacja staje się zbyt napięta.

ADHD zajmujesz się od wielu lat. Jakie było jego postrzeganie, kiedy zaczynałaś pracę, a jak jest teraz?

Największą zmianą, jaką zaobserwowałem na przestrzeni lat, jest rosnąca świadomość, że ADHD dotyka nie tylko dzieci, ale także dorosłych. Obecnie rozumiemy, że objawy tego zaburzenia mogą przejawiać się inaczej u dorosłych, a wiedza społeczeństwa na temat ADHD poszerza się. ADHD może również występować u osoby cichej, siedzącej w kącie, zamyślonej lub wyobcowanej. Osoby z ADHD potrafią bardzo skutecznie maskować swoje objawy, co często utrudnia rozpoznanie zaburzenia.

Znam bardzo wiele osób z ADHD, które pracują praktycznie w każdym zawodzie. Jednak, kiedy mój znajomy lekarz dostał diagnozę, jego koledzy i koleżanki z pracy nie uwierzyli, twierdząc, że nie mógłby skończyć medycyny i zrobić trzech specjalizacji, które zrobił.

Przykład, o którym wspomniałaś, odzwierciedla piętno, z którym wciąż walczymy. ADHD i inteligencja nie mają ze sobą nic wspólnego. Przez lata pracowałam z lekarzami, prawnikami i innymi odnoszącymi sukcesy profesjonalistami, którzy mają ADHD. Czasami osoby te poświęcają całą swoją energię umysłową pracy lub nauce, ale gdy przyjrzymy się innym obszarom ich życia – takim jak relacje, prowadzenie domu czy dbanie o siebie – może to wyglądać na kompletny chaos. Często korzystają one ze wsparcia innych lub polegają na swojej inteligencji, aby sobie poradzić. ADHD niekoniecznie wpływa na wszystkie obszary życia danej osoby, ale często prowadzi do wyczerpania wynikającego z ciągłego zarządzania jednym obszarem, który udało się utrzymać pod kontrolą.

Jeden z polskich specjalistów twierdzi, że wszyscy artyści – i dziennikarze – mają ADHD, że bez tego nie daliby sobie rady w tych profesjach.

Wiele osób z tym zaburzeniem osiąga sukcesy w zawodach wymagających kreatywności. Z drugiej strony najbardziej wymagające zawody dla większości osób z ADHD to te, które są powtarzalne, monotonne lub wymagają długich godzin siedzenia przy biurku. Dorośli z ADHD osiągają najlepsze wyniki, gdy mają równowagę między rutyną a różnorodnością — w środowiskach, w których mogą wykonywać proste zadania, ale nadal doświadczają wystarczających zmian, aby pozostać zmotywowani.