Przejdź do treści

Zalecano piwo, nasiona i miód, popularna była galaretka ze żmii, nalewka z endywii i omanu, narkotyki i woda różana – jak kiedyś leczono cukrzycę

ilustracja: Joanna Zduniak
Podoba Ci
się ten artykuł?
Udostępnij bliskim

Diagnoza przez tysiąclecia oznaczała wyrok śmierci. Choć już od dawna nie leczy się jej narkotykami i głodówką, nauka nadal nie zna sposobu na całkowite wyleczenie. Wręcz przeciwnie, cukrzyca plasuje się na ścisłym podium niechlubnego rankingu chorób cywilizacyjnych współczesnego świata. Z okazji obchodzonego 14 listopada Światowego Dnia Cukrzycy w naszym cyklu opowiadamy, jak kiedyś leczono diabetes mellitus.

 

Jeden z pierwszych opisów choroby, nazwanej później diabetes mellitus, znajdujemy w papirusie Ebersa datowanym na 1550 r. p.n.e. Napisano tam o „rzadkiej chorobie, wskutek której pacjent szybko traci na wadze i bardzo często oddaje mocz”. Przez wieki łączono cukrzycę z chorobami nerek, uważając, że na jej skutek ciało zanika i jest wydalane z moczem. W I wieku naszej ery Aretaeus z Kapadocji na określenie tych objawów po raz pierwszy użył nazwy „diabetes”, pochodzącej od greckiego słowa oznaczającego syfon. Jak uzasadniał, „płyny nie pozostają w ciele, ale wykorzystują je tylko jako kanał, przez który mogą wypływać”. Obserwowano, że stan ten nie trwa zazwyczaj długo i prowadzi do wyniszczenia organizmu, a w jego konsekwencji, do śmierci. „Charakter choroby jest przewlekły i rozwija się ona długo, ale pacjent żyje krótko od chwili, gdy choroba w pełni się rozwinie, gdyż topienie się ciała jest gwałtowne, a śmierć nadchodzi szybko. Samo życie chorego jest okropne i pełne boleści, pragnienie nie daje się zaspokoić, chory pije bardzo dużo, chociaż ilość wypitych płynów nie tłumaczy ogromnej ilości oddawanego moczu, a chorego nie można powstrzymać ani od picia, ani od oddawania moczu” – tak opisywał przebieg choroby Aretaeus.

Nasi poprzednicy pozostawili wiele opisów leczenia cukrzycy. Egipcjanie zalecali podawanie piwa, nasion i miodu. Grecy radzili picie rozcieńczonego wina i kompresy. Popularna była galaretka ze żmii czy nalewka z endywią i omanem. Proponowano też do picia ocet (jako miksturę leczącą nerki), a znany w Konstantynopolu na przełomie XIII i XIV wieku lekarz Aktuariusz uważał, że najlepsze efekty osiągnie się, pijąc wodę różaną. Awicenna, twórca opublikowanego w 1025 roku Kanonu Medycyny, do objawów cukrzycy dodał zgorzel i problemy seksualne. Pacjentom zalecał, stosowaną zresztą do dzisiaj, miksturę z łubinu, kurkumy i kozieradki, a także środki napotne i przeciwwymiotne. Medycy nie byli też zgodni co do aktywności fizycznej – Awicenna zalecał jazdę konną, medycy arabscy z kolei radzili wstrzymać się od wszelkiej aktywności, przede wszystkim seksualnej.

Cukrzyca „jest to nic innego jak nadmierna potrzeba wydalania moczu, a przyczyną tego jest przegrzanie nerek” – pisał na początku XVI wieku Paracelsus, przepisując chorym częste odwiedziny w łaźni. Praktykujący kilka dekad później Brytyjczyk Thomas Willis uważał cukrzycę za pochodną zbyt zagęszczonej krwi i zalecał jej rozrzedzanie dietą złożoną z „mleka, ryżu, produktów skrobiowych i gumowatych”. Prawie wszyscy podawali też pacjentom substancje narkotyczne.

Pierwszy przełom w rozumieniu cukrzycy nadszedł wraz z badaniami brytyjskiego lekarza Matthew Dobsona, który w 1776 roku odparował mocz pacjenta, spróbował i stwierdził, że w postaci granulatu do złudzenia przypomina i smakuje jak cukier trzcinowy. Wyniki te opublikowane zostały w prestiżowym periodyku Medical Observations and Inquiries. Dobson poszukiwał też obecności cukru we krwi chorych, a kiedy to odkrył, uznał, że cukrzyca jest chorobą „upośledzonego trawienia i wchłaniania”. Jako remedium proponował terapię… rabarbarem i opium. Współcześni mu lekarze ordynowali pacjentom upuszczanie krwi, środki przeczyszczające, a także nalewkę z opium, naparstnicy i tytoniu.

W tym czasie zauważono też, że przebieg cukrzycy różni się u pacjentów. Niektórzy szybko umierają, inni żyją z cukrzycą dłużej. Były to pierwsze przymiarki do znanego nam współcześnie podziału na cukrzycę typu 1 (insulinozależną) i cukrzycę typu 2 (insulinoniezależną).
W połowie XIX wieku zaczęto podejrzliwie obserwować pracę wątroby. Claude Bernard uważał, że znajduje się tam substancja, która produkuje cukier. Nazwał ją glikogenem, co dosłownie oznacza „tworzący cukier”.

W tym czasie ważnym elementem leczenia stała się dieta. Szkocki lekarz John Rollo zauważył, że z powodu nadmiaru pokarmów roślinnych w diecie mocz chorych jest „słodszy”, kiedy natomiast dieta opiera się o tłuszcze zwierzęce, jest odwrotnie. Rollo był pierwszym lekarzem, który zaczął stosować u chorych dietę niskowęglowodanową. By pacjenci nie jedli słodyczy, leczeni byli w zamknięciu i faszerowani narkotykami. Inni lekarze z tego nurtu zalecali pacjentom łączenie restrykcyjnej diety z ciężką pracą fizyczną. Zauważono wtedy, że metoda ta dobrze sprawdza się u chorych w starszym wieku i z nadwagą. Kiedy chudli, ich stan wyraźnie się poprawiał. Niemiecki lekarz Eduard Külz przeprowadził badania na ponad tysiącu takich pacjentów i nie miał wątpliwości, że tylko głodówka doprowadzi do wyleczenia.
Zanim doszło do przełomowych badań nad rolą trzustki, które dały zielone światło powstaniu insuliny, doszło do odkrycia i opisania grupy komórek trzustki nazwanych „wyspami Langerhansa”, które produkują substancję, biorącą udział w procesie obniżania poziomu glukozy we krwi. Była to insulina, „insula” w języku łacińskim oznacza „wyspę”. Nazwa ta zaczęła funkcjonować na początku XX wieku.

Kolejne, ważne eksperymenty przeprowadzono w latach 20. XX wieku. Kanadyjski lekarz Frederick Banting prowadził badania hormonów trzustki u psów. Jak się okazało, podawanie wyciągu z trzustki zdrowego psa pomagało utrzymać przy życiu psa z cukrzycą. To był już tylko krok od podobnego eksperymentu na ludziach. W 1923 roku razem ze swoim asystentem Charlesem Bestem podali psią insulinę umierającemu na cukrzycę 12-letniemu chłopcu, a w ciągu krótkiego czasu poziom cukru w jego krwi obniżył się do stanu niezagrażającego życiu. Za to odkrycie Frederick Banting został uhonorowany nagrodą Nobla, a ponieważ jego asystenta przy podziale nagród pominięto, naukowiec podzielił się z nim pieniędzmi. Dla uczczenia tego okrycia, w dniu urodzin dra Bantinga 14 listopada od 1992 roku obchodzony jest Światowy Dzień Cukrzycy. Naukowcy zachowali się bardzo fair – za symboliczną kwotę sprzedali swój patent na wyciąg z trzustki Uniwersytetowi w Toronto i tak powstała pierwsza firma farmaceutyczna produkująca zastrzyki insulinowe. W Polsce produkcja ruszyła już w 1924 roku za sprawą Kazimierza Funka, twórcy pojęcia „witamina”.

Pierwsze preparaty na masową skalę produkowano z insuliny pobieranej z trzustek wołowych i wieprzowych. Choć zastrzyki wykonywano topornymi, szklanymi strzykawkami o grubych igłach, a sterylizacja i higiena pozostawiały wiele do życzenia, w wielu przypadkach choroba przestała zabijać pacjentów. Z czasem stworzono wersję insuliny, która miała przedłużony czas działania, a od lat 50. XX wieku jest także dostępne terapia cukrzycy typu 2 tabletkami stymulującymi trzustkę do produkcji insuliny. Pierwszy glukometr, który chorzy mogli mieć we własnym domu został skonstruowany w latach 70. Wtedy też powstała pierwsza syntetyczna insulina, która nie była już oparta na trzustkach zwierzęcych. W latach 80. ub. wieku powstał humulin – pierwsza insulina w 100 proc. pokrywająca się z ludzką, co minimalizuje powstawanie reakcji alergicznych. Diabetologia nie powiedziała ostatniego słowa – w kolejnych latach wyprodukowano analogi insuliny, odkryto możliwości przeszczepu wysp trzustkowych, powstała pierwsza sztuczna trzustka i dynamicznie rozwija się badanie nad insulinoopornością.

Choć nauka dysponuje coraz większymi możliwościami i regularnie ogłasza kolejną rewolucję w jej leczeniu, a nagroda Nobla już 10 razy trafiła do badaczy lub zespołów badawczych zajmujących się diabetologią, cukrzyca ma się doskonale i świetnie przystosowuje się do współczesnych czasów. Obecnie jest diagnozowana u co 11 dorosłej osoby na świecie, w Polsce występuje u ok. 3 mln osób, pozostając główną przyczyną niewydolności nerek, amputacji kończyn, wiodącym czynnikiem ryzyka rozwoju choroby niedokrwiennej serca, zawału, udarów mózgu i wad wzrodzonych u noworodków.

Szczególnie groźne oblicze ma kobieca wersja cukrzycy. Statystyka jest nieubłagana: choroba niedokrwienna serca występuje u cukrzyczek 5 razy częściej, zastoinowa niewydolność serca – 8 razy częściej, co trzecia kobieta z cukrzycą ma problemy ze sferą seksualną i rezygnuje ze współżycia. Problemem jest także nadwaga, która ma bezpośredni związek z wystąpieniem cukrzycy typu 2. Jak się szacuje, nadwaga występuje u 35-45%, a otyłość u 22-25% Polek! (dane Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego z 2019 roku)

Cukrzyca wiele złego może zrobić w czasie ciąży. By dziecko urodziło się bez wad i bez makrosonii, konieczne jest specjalne prowadzenie ciąży, regularne badanie poziomu cukru i leczenie. Przyczyną cukrzycy ciążowej są metaboliczne i hormonalne zmiany związane z wiekiem ciężarnej, występującą u niej nadwagą czy przypadkami występowania cukrzycy w rodzinie. Kobiety, które chorowały na cukrzycę ciążową, w wieku późniejszym są bardziej podatne na wystąpienie cukrzycy typu 2.

Korzystałam z danych Polskiego Stowarzyszenia Diabetyków, Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego, Narodowego Centrum Edukacji Żywnościowej.

Zobacz także

W przestrzeni zakupowej HelloZdrowie znajdziesz produkty polecane przez naszą redakcję:

Odporność
Bloxin Żel do jamy ustnej w sprayu, 20 ml
25,99 zł
Odporność
WIMIN Twój mikrobiom, 30 kaps.
79,00 zł
Odporność
Estabiom Baby, Suplement diety, krople, 5 ml
28,39 zł
Odporność, Good Aging
Naturell Witamina D 1000mg, 365 tabletek
70,00 zł
Odporność
Naturell Immuno Hot, 10 saszetek
16,48 zł
i
Treści zawarte w serwisie mają wyłącznie charakter informacyjny i nie stanowią porady lekarskiej. Pamiętaj, że w przypadku problemów ze zdrowiem należy bezwzględnie skonsultować się z lekarzem.

Podoba Ci się ten artykuł?

Tak
Nie

Powiązane tematy:

Zainteresują cię również:

Kobieta

Zatwierdzono pierwszy lek na cukrzycę typu 1. To może być przełom w leczeniu

Naukowcy z Oxfordu odkryli, jak powstaje cukrzyca. Okazuje się, że mechanizm jest inny, niż przypuszczano

„Wyniki badań są bezlitosne: trudności seksualne są w cukrzycę wpisane”. O seksualności w cukrzycy mówi Paulina Trojanowska-Malinowska

Diabulimia – co to za choroba i jak się objawia? Konsekwencje diabulimii

Glukometr bez nakłuwania – rodzaje, cena. Jak wybrać najbardziej odpowiedni?

„I z cukrzycą możemy spełniać wszystkie swoje marzenia” – mówi Maja Makowska, Sugar Woman, która trzykrotnie ukończyła zawody IRONMAN

Dzieci i nastolatki po COVID-19 mają większe szanse na rozwój cukrzycy? Nowe badanie nie pozostawia złudzeń

Słodycze dla cukrzyka – jaki typ jest dozwolony? Zdrowe desery i przekąski

„Szczepionka przeciw otyłości”? Niedługo będzie dostępna w Wielkiej Brytanii

„Szczepionka przeciw otyłości” niedługo będzie dostępna w Wielkiej Brytanii

Kobieta bierze pigułkę

Zastrzyki insulinowe odejdą w zapomnienie? Naukowcy opracowali 'pigułkę na cukrzycę’

Jest zgoda MZ na import ważnego leku na cukrzycę. Jego cena będzie jednak dwukrotnie wyższa niż wcześniej

Jest zgoda MZ na import ważnego leku na cukrzycę. Jego cena będzie jednak dwukrotnie wyższa niż wcześniej

Tabletki leżą na dłoni

Wykryto substancję rakotwórczą w lekach na cukrzycę. FDA ostrzega

Unsplash.com

Wydaje ci się, że o trzustce wiesz wszystko? Sprawdź te odpowiedzi

Szykuje się duża zmiana dla osób chorych na cukrzycę. Dzięki niej znacznie podniesie się jakość ich życia

Szykuje się duża zmiana dla osób chorych na cukrzycę. Dzięki niej znacznie podniesie się jakość ich życia

Pompa insulinowa – jak wygląda, jak działa i ile kosztuje?

Jesteś ciągle zmęczona? Ekspertki wyjaśniają, z czego to może wynikać

Jesteś ciągle zmęczona? Ekspertki wyjaśniają, z czego to może wynikać

Może nas czekać przełom w leczeniu cukrzycy i otyłości. Badania nowego leku są bardzo obiecujące

Może nas czekać przełom w leczeniu cukrzycy i otyłości. Badania nowego leku są bardzo obiecujące

Córka Kate Moss wystąpiła na gali z pompą insulinową pod prześwitującą sukienką

Córka Kate Moss wystąpiła na gali z pompą insulinową pod prześwitującą sukienką. Po raz kolejny pokazała, że jej choroba to nie temat tabu

Rośliny, owoce i warzywa uchronią przed groźną chorobą? Do zaskakujących wniosków doszli amerykańscy naukowcy

Berberyna to naturalna metformina? Dietetyczka wymienia jej zdrowotne właściwości

Berberyna to naturalna metformina? Dietetyczka wymienia jej zdrowotne właściwości

Po przejściu COVID-19 wykryto u ciebie cukrzycę? Może być „przejściowa”

Chorowałaś na COVID-19 i wykryto u ciebie cukrzycę? Może być „przejściowa”

Post przerywany zapobiega cukrzycy i otyłości? Są nowe wyniki badań na ten temat

Post przerywany zapobiega cukrzycy i otyłości? Są nowe wyniki badań

Kobieta w ciąży

Makrosomia – płód większy niż wiek ciąży. Przyczyny, objawy, powikłania

Koronawirusy mogą wywoływać cukrzycę u dzieci? Tłumaczy dr hab. n. med. Ernest Kuchar

×