Paracetamol. Odkrycie, które zaczęło się od pomyłki w aptece

Jest jednym z tych leków, które wydają się istnieć „od zawsze”. Znajdziemy go w prawie każdej domowej apteczce, podajemy dzieciom i dorosłym na ból głowy, gorączkę i przeziębienie. Trudno uwierzyć, że przez dziesięciolecia ludzie przyjmowali go, nawet o tym nie wiedząc. Historia paracetamolu to opowieść o pomyłkach, złych decyzjach i odkryciu, które przyszło wtedy, gdy go nie szukano.

Żeby zrozumieć, skąd wziął się paracetamol, trzeba cofnąć się do końca XIX wieku, gdy świat dopiero odkrywał nowoczesne leki. Ból i gorączka były tak samo powszechne jak teraz, a arsenał środków przeciwbólowych był niewielki i przypadkowy. W tamtym czasie ogromną karierę robiły pochodne aniliny, które były reklamowane jako łagodniejsze dla żołądka niż również odkryta w tym czasie aspiryna.

Pomyłka aptekarza

Okryciu nowego leku pomógł przypadek. W 1884 roku na jednym z oddziałów internistycznych w Strasburgu prowadzono badania nad skutecznym środkiem na zakażenia pasożytnicze.  Jedną z testowanych substancji był naftalen, antyseptyk pozyskiwany z dziegciu. Dwaj młodzi lekarze, Arnold Cahn i Paul Hepp po konsultacji z przełożonym podali ten środek pacjentowi. Lek na pasożyty niestety nie pomógł, ale zrobił coś, czego nikt się nie spodziewał: obniżył u pacjenta gorączkę.

Lekarze byli zaskoczeni, bo nie znali żadnych doniesień o przeciwgorączkowym działaniu naftalenu. Zaczęli więc dociekać, skąd apteka brała tę substancję. Ku swojemu zdziwieniu odkryli, że podali pacjentowi nie naftalen, ale acetanilid, związek chemiczny, który, jak się później okazało, jest w organizmie człowieka metabolizowany do paracetamolu. Jak doszło do pomyłki, nie wiadomo. Ponieważ acetanilid również  jest pochodną dziegciu, niewykluczone, że aptekarz po prostu zamienił przypadkowo pakunki.

Przypadek uruchomił lawinę: acetanilid trafił na rynek jako antyfebryna i stał się jednym z pierwszych syntetycznych leków przeciwgorączkowych. Choć jego skuteczność nie pozostawiała wątpliwości, wyzwaniem dla badaczy były skutki uboczne. U części pacjentów pojawiało się charakterystyczne sinienie skóry wiązane z methemoglobinemią, chorobą w której hemoglobina przestaje przenosić tlen, co prowadzi do niedotlenienia i obumierania tkanek. Odpowiedzią na toksyczność acetanilidu była wprowadzona w 1887 roku fenacetyna, substancja chemiczna również pozyskiwana z dziegciu. Bardzo szybko stała się ona popularna i weszła w skład słynnych tabletek od bólu głowy „z krzyżykiem”.

Popularność tego preparatu rozpoczęła się w latach 20. XX wieku podczas grypy hiszpanki, a w pierwszych dekadach po II wojnie światowej fenacetyna była niekwestionowaną królową sposobów na ból głowy.  Nikt nie kwestionował jej pozycji, choć nadużywana powodowała m.in. zmiany skórne czy problemy z nerkami i wątrobą.

Bohater drugiego planu

Równocześnie, choć tylko w zaciszu laboratoriów, prowadzono badania nad paracetamolem, nie wiedząc jeszcze, że jest metabolitem acetanilidu. Związek ten został zsyntetyzowany w 1878 roku przez Harmona Northropa Morse’a, ale nie uznano tego odkrycia za przełomowe. W 1893 roku Joseph von Mering znalazł paracetamol w moczu osób przyjmujących fenacetynę, a dopiero kilka lat później powiązano paracetamol z acetanilidem. To odkrycie także początkowo zignorowano, do czego walnie przyczyniły się błędy, jakie stwierdzono podczas testów, które spowodowane były zanieczyszczeniem próbek.

Drugie kluczowe odkrycie przyszło dopiero po II wojnie światowej i było wynikiem badań nad skutkami ubocznymi leków stosowanych do uśmierzania bólu. W 1946 roku nowojorski departament zdrowia sfinansował badania, które miały pomóc w znalezieniu odpowiedzi, dlaczego niektóre preparaty mogą prowadzić do methemoglobinemii. Do badań wyznaczono Bernarda Brodiego i Juliusa Axelroda, późniejszego zdobywcę Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny.

Odkrycie, którego nie było

W 1948 roku Brodie i Axelrod powiązali methemoglobinemię z acetanilidem, ale najważniejsze było coś innego: zauważyli, że za działanie przeciwbólowe acetanilidu odpowiada metabolit tego związku, czyli właśnie paracetamol. Przez dziesięciolecia ludzie brali więc leki, których substancją aktywną był związek znany chemikom od XIX wieku, tylko nikt nie nazywał go lekiem.

Tabletki paracetamolu /fot. Getty Images, UniversalImagesGroup

Potem wszystko potoczyło się dość szybko. W 1955 roku paracetamol trafił na rynek w Stanach Zjednoczonych jako syrop przeciwbólowy i przeciwgorączkowy dla dzieci. W 1963 roku paracetamol znalazł się w brytyjskiej farmakopei, a jego kariera nabrała tempa.

Detronizacja tabletek od bólu głowy

W historii paracetamolu był jeszcze jeden zwrot. W latach 50. ub. wieku szwajcarscy lekarze zaczęli obserwować wzrost zachorowań na choroby nerek, szczególnie u kobiet w średnim wieku. Zanim ustalono przyczynę, podejrzewano barbiturany, antybiotyki i styl życia. W końcu Sven Moeschlin połączył fakty, a wspólnym mianownikiem okazało się wieloletnie nadużywanie tabletek od bólu głowy „z krzyżykiem”. To był początek końca fenacetyny. Paracetamol wskoczył na jej miejsce niemal naturalnie jako lek skuteczny i lepiej tolerowany.

Chociaż paracetamol został odkryty już prawie 150 lat temu i jest szeroko stosowany od ponad 70 lat, jego mechanizm działania w dalszym ciągu nie został do końca wyjaśniony. Podobnie jak niesteroidowe leki przeciwzapalne działa on przeciwbólowo i przeciwgorączkowo, ale nie jest typowym lekiem przeciwzapalnym. Ma opinię leku bezpiecznego, oczywiście jeśli jest prawidłowo stosowany. Przedawkowanie jest dużym obciążeniem dla wątroby, dlatego należy go zażywać zgodnie z zaleceniami.