Go to content

Aleksandra Szymczak: „Pacjenta 10-miesięcznego z próchnicą mam przynajmniej raz w tygodniu”

Lek. dent. Aleksandra Szymczak - Hello Zdrowie

Lek. dent. Aleksandra Szymczak / Fot. archiwum prywatne

Prawie połowa dzieci przedszkolnych i już ponad 90 proc. nastolatków doświadczyło próchnicy. A właściwe choroby próchnicowej, choć wielu z nas wciąż nie myśli o niej w ten sposób. „W Europie Północnej, na przykład w krajach skandynawskich, sytuacja wygląda znacznie lepiej. Kiedyś nawet żartowało się, że Skandynawowie przyjeżdżają do Polski ‘oglądać próchnicę’” – mówi lek. dent. Aleksandra Szymczak. Stomatolożka dziecięca tłumaczy, skąd bierze się problem i dlaczego profilaktyka zaczyna się dużo wcześniej, niż wielu rodzicom się wydaje.

Udostępnij
Przeczytasz w 23 min

Magdalena Tereszczuk-Brach: Z raportu z 2025 roku dotyczącego profilaktyki próchnicy u dzieci i młodzieży wynika, że problem wciąż jest bardzo duży. Próchnicę stwierdzono u ponad 41 proc. trzylatków i ponad 93 proc. osiemnastolatków. Czy rzeczywiście stan zębów polskich dzieci i młodzieży jest aż tak niepokojący?

Lek. dent. Aleksandra Szymczak: Nie jest dobrze, potwierdzam to, ale warto doprecyzować jedną kwestię. Jeżeli mówimy o skali problemu próchnicy wśród dzieci na podstawie najnowszych badań i pojawia się informacja, że na przykład 80 proc. ośmiolatków ma próchnicę, to nie oznacza, że 80 proc. dzieci ma w tej chwili aktywną próchnicę. W badaniach wykorzystuje się wskaźnik PUWZ, często określany też skrótem DMFT, który uwzględnia zęby z próchnicą aktywną, usunięte z powodu próchnicy oraz wypełnione. Jeżeli więc częstość występowania próchnicy wynosi około 80 proc., oznacza to, że u takiego odsetka dzieci stwierdzono przynajmniej jeden z tych elementów. Nawet jeśli część z nich miała tylko jeden ząb wypełniony, nadal jest to bardzo wysoki wynik. Warto o tym pamiętać przy interpretowaniu takich badań, żeby właściwie rozumieć skalę problemu.

Czy jeśli chodzi o częstotliwość występowania próchnicy u dzieci, to jako Polska przodujemy na tle Europy?

Nie znam dokładnych danych, ale wiem, że różnice między krajami są dość duże. W Europie Północnej, na przykład w krajach skandynawskich, sytuacja wygląda znacznie lepiej. Kiedyś nawet żartowało się, że Skandynawowie przyjeżdżają do Polski „oglądać próchnicę”.

Czy można powiedzieć, że stała się ona pewnego rodzaju normą, czy jednak obraz wynikający z raportu jest bardziej alarmujący niż to, co faktycznie obserwuje pani w gabinecie?

Próchnica może mieć różne stadia i nie zawsze oznacza od razu bardzo zaawansowane zmiany. Mam jednak poczucie, że naszym problemem jest to, że często w ogóle nie traktujemy próchnicy jako choroby. Jeśli okazuje się na przykład, że dziecko ma atopowe zapalenie skóry, rodziców to niepokoi, dbają o profilaktykę, kontrolują stan dziecka i starają się zapobiegać zaostrzeniom. Z próchnicą często jest inaczej. Trochę się do niej przyzwyczailiśmy. Kiedyś na jednym z wykładów usłyszałam bardzo trafne określenie, że nie można powiedzieć o dziecku, które ma dużo ubytków próchnicowych, że jest zdrowe. To jest dziecko z chorobą próchnicową. Tymczasem często myślimy tak: „dziecko ma dziury, ale ja też miałam, tata miał, siostra miała, ciocia miała, przecież każdy ma”.

Jeśli natomiast chodzi o skalę problemu, to jest to trudne pytanie do stomatologa dziecięcego, ponieważ specyfika mojej pracy może zaburzać obraz. Do mnie najczęściej trafiają dzieci z dużymi potrzebami leczniczymi, więc z mojej perspektywy może się wydawać, że sytuacja jest bardzo zła. Ktoś, kto pracuje w gabinecie ogólnostomatologicznym i przyjmuje zarówno dzieci, nastolatków, jak i dorosłych, może mieć zupełnie inną perspektywę. U mnie powiedziałabym, że około dziewięciu na dziesięciu pacjentów w ciągu dnia przychodzi po to, żeby się leczyć. Dziecko, które od początku trafia wyłącznie na profilaktykę, kontrolę higieny czy diety, nadal jest dla mnie pacjentem nietypowym. To zdecydowana mniejszość. Myślę jednak, że wynika to właśnie ze specyfiki bardziej specjalistycznej stomatologii dziecięcej, dlatego trudno mi na tej podstawie oceniać całą populację. Dlatego trzeba się posiłkować danymi, a te pokazują, że sytuacja jest kiepska.

Myślę też, że ważne jest to, jakich słów używamy. Pani mówi „choroba próchnicowa”, natomiast w powszechnym obiegu częściej mówimy po prostu „próchnica” albo „dziura w zębie”. A „dziura w zębie” nie brzmi jak coś szczególnie poważnego. 

Tak, dokładnie. Próchnica jest sklasyfikowana jako choroba, a nie jako zaburzenie.

Ile lat miał najmłodszy pacjent, który trafił do pani na leczenie próchnicy?

Może nie tyle na samo leczenie, bo u tak małych dzieci jest ono bardzo trudne, ale zdarzają się pacjenci 10- czy 12-miesięczni z próchnicą. Powiedziałabym, że widzę takie przypadki co najmniej raz w tygodniu. To jest istotny problem, bo zmiany mogą pojawić się już kilka miesięcy po wyrżnięciu zęba. Roczne dziecko, które nie ma jeszcze wyrżniętych trzonowców, a ma już próchnicę na zębach przednich, niestety nie jest czymś niezwykłym. W takim wieku bardziej próbujemy zatrzymać proces, edukować rodziców w zakresie higieny i diety oraz wykluczyć ewentualne wrodzone zaburzenia dotyczące zębów. Półtoraroczne dziecko może mieć już nawet próchnicę w czwórkach, które wyrżnęły się zaledwie dwa miesiące wcześniej.

Czy są choroby albo uwarunkowania genetyczne, które mogą sprawić, że dziecko jest bardziej narażone na próchnicę, niezależnie od diety czy higieny jamy ustnej?

Takie przypadki istnieją, ale są raczej pojedyncze i nie mają większego znaczenia dla skali próchnicy w całej populacji dzieci. Mogą to być na przykład wady rozwojowe szkliwa lub zębiny, czyli zaburzenia genetyczne, które powodują, że tkanki zęba są nieprawidłowo zbudowane. Znaczenie mogą mieć też poważne niedobory, na przykład żelaza, oraz zaburzenia związane z gospodarką wapniowo-fosforanową. Dotyczy to między innymi dzieci urodzonych przedwcześnie czy z problematycznych ciąż. Są badania pokazujące związek takich niedoborów z większym ryzykiem problemów z mineralizacją zębów. To jednak niewielka grupa pacjentów. Jeśli mówimy o próchnicy w całej polskiej populacji dzieci, te przypadki nie tłumaczą skali problemu.

Spotyka się pani wśród rodziców z podejściem, że zębów mlecznych nie ma sensu leczyć? Przyznam, że sama kilka razy słyszałam takie opinie. Czy rzeczywiście można po prostu przeczekać próchnicę w mleczakach do momentu, aż zęby wypadną, czy nieleczenie pierwszych zębów może mieć konkretne konsekwencje?

Zdecydowanie mogą być konsekwencje i czasem są one bardzo poważne. Oczywiście istnieje niewielka grupa pacjentów, u których nic spektakularnie złego się nie wydarzy. Zęby mleczne stopniowo się niszczą, nie dają dużych dolegliwości ani powikłań, a później po prostu wypadają. Ja czasem mówię nawet, że „wyparowują”, bo bywa, że są coraz bardziej niszczone przez próchnicę i właściwie niewiele z nich zostaje. Jest jednak też duża grupa dzieci, które po takim podejściu trafiają do gabinetu już z powikłaniami, na przykład z ropniem. A ropień może oznaczać obrzęk, gorączkę, może się szerzyć i u dziecka z obniżoną odpornością stanowić realne zagrożenie dla zdrowia.

Rolki



Dla mnie stwierdzenie, że zębów mlecznych się nie leczy, jest dziś czymś trudnym do zaakceptowania. Zdaję sobie niestety sprawę, że są nadal lekarze, którzy przekazują taką informację pacjentom. Czasem lekarz może mieć własne doświadczenia i powiedzieć: „od 20 lat nie leczę zębów mlecznych i nic się nie stało”. Tylko że pacjent z powikłaniem często już do tego lekarza nie wraca. Jeśli rodzic wcześniej usłyszał, że nic nie trzeba robić, a później dziecko przez kilka nocy nie śpi z bólu, budzi się z obrzękiem i gorączką, to zwykle szuka pomocy gdzie indziej. Ja bardzo często jestem właśnie tym drugim albo kolejnym lekarzem, do którego trafiają tacy pacjenci. I nie są to pojedyncze przypadki.

Zęby mleczne bolą tak samo jak zęby stałe, chociaż charakter tych dolegliwości i powikłań może być trochę inny. Ból u dziecka może być bardzo silny, a dodatkowym problemem jest to, że małe dziecko nie zawsze potrafi powiedzieć, że boli je konkretnie ząb. Czasem pokazuje tylko okolicę twarzy czy szyi i zdarza się, że wcześniej trafia do pediatry, laryngologa albo lekarza rodzinnego. Miałam pacjentów, którzy z tego powodu trafiali nawet na SOR albo do szpitala. Szukano przyczyny powiększonych węzłów chłonnych, wykonywano USG czy tomografię, a ostatecznie okazywało się, że problemem był mleczny ząb, w którym rozwinął się stan ropny.

Samo stwierdzenie, że dziecko jest pod opieką stomatologa, też niestety nie zawsze oznacza, że choroba próchnicowa jest leczona. Czasem dziecko chodzi na przeglądy, jakaś zmiana jest obserwowana, ale leczenie jest odkładane, bo dziecko nie współpracuje. Są lekarze, którzy w takiej sytuacji kierują dziecko do miejsca, gdzie można zastosować odpowiednie metody behawioralne albo farmakologiczne. Są też tacy, którzy jeszcze czekają. I wtedy niestety może dojść do sytuacji, w której stan zapalny jest już mocno zaawansowany.

Miałam pacjentów, którzy z powodu bólu trafiali nawet na SOR albo do szpitala. Szukano przyczyny powiększonych węzłów chłonnych, wykonywano USG czy tomografię, a ostatecznie okazywało się, że problemem był mleczny ząb, w którym rozwinął się stan ropny

Zastanawiam się też, czy rodzic może po prostu nie zauważyć próchnicy u dziecka. Czy możliwe jest, że dziecko ma już zmianę próchnicową, ale jeszcze nie skarży się na ból, a rodzic niczego nie widzi? Myśląc o próchnicy, często wyobrażamy sobie już bardzo zniszczony, ciemny ząb, a przecież domyślam się, że ten proces zaczyna się dużo wcześniej, od znacznie mniejszej zmiany.

Na początku próchnica w zębach mlecznych może być bardzo słabo widoczna. Czasem nawet podczas badania w gabinecie, szczególnie jeśli dziecko gorzej współpracuje i nie pozwala dokładnie osuszyć zęba, trudno ją od razu zauważyć. W zębach mlecznych ubytki potrafią się po prostu „chować”. Pierwszą fazą może być niewielka plama, na przykład kredowobiała albo lekko sina. Żeby ją dobrze ocenić, trzeba ząb osuszyć i sprawdzić, czy powierzchnia jest matowa czy błyszcząca. Na tym etapie zmianę można jeszcze leczyć bardzo wcześnie, bez większych problemów i bez traumatyzowania dziecka. Rodzice często zauważają próchnicę dopiero wtedy, kiedy pojawia się już wyraźna, ciemna dziura.

To prawda.

Drugi problem polega na tym, że rodzice rzadko dokładnie zaglądają dzieciom do buzi. Oczywiście znaczenie mają dieta, częsta ekspozycja na cukry czy zbyt mała ekspozycja na fluor, ale bardzo dużym problemem jest też sama higiena i brak pomocy rodzica przy myciu zębów. Rodzice często są zaskoczeni nawet wtedy, kiedy mówię im, że ich pięcioletniemu dziecku wyrżnął się już pierwszy stały ząb, czyli szóstka. Widzę wtedy, że w ogóle tego nie zauważyli. I pojawia się pytanie, jak dokładnie myją dziecku zęby, skoro takich rzeczy nie widzą. Mam wrażenie, że za wcześnie oddajemy dzieciom pełną kontrolę nad szczoteczką albo po prostu tej regularnej higieny brakuje. Dzieci w dużej mierze powielają też nawyki swoich rodziców. Myślę, że populacyjnie mamy z myciem zębów dość duży problem.

Właśnie, porozmawiajmy trochę o powodach, dla których sytuacja wygląda tak, jak wygląda. Mam dwoje dzieci, więc sama widzę, że dużym problemem jest cukier. Ale z pani perspektywy, co jest dziś główną przyczyną próchnicy u dzieci? Dieta, zbyt rzadkie mycie zębów, niewłaściwa technika, a może jeszcze coś innego?

Myślę, że najważniejsze jest zrozumienie, jak próchnica w ogóle powstaje. Staram się tłumaczyć to rodzicom, bo kiedy rozumieją mechanizm, łatwiej jest im jej zapobiegać. Próchnica nie jest po prostu chorobą brudnych zębów ani skutkiem jedzenia dużej ilości cukru. To choroba wieloczynnikowa, czyli musi zadziałać jednocześnie kilka elementów, żeby pojawiły się ubytki. Możemy mieć pacjenta, który perfekcyjnie myje zęby, używa pasty z fluorem, korzysta z profilaktyki gabinetowej i płukanek, ale jednocześnie bardzo często sięga po cukry, na przykład co pół godziny coś podjada albo pije słodkie napoje. Taki pacjent również może mieć próchnicę. Najczęściej jednak wygląda to tak, że pewne deficyty występują w kilku obszarach jednocześnie: higiena jest trochę gorsza, ekspozycja na cukier zbyt duża, a profilaktyka niewystarczająca. I właśnie suma tych czynników prowadzi do rozwoju próchnicy.

Często myślimy, że głównym problemem jest po prostu ilość cukru, ale bardzo ważna jest też częstotliwość jego spożywania. Jeśli ktoś zje nawet bardzo dużo słodyczy w krótkim czasie, a później przez resztę dnia pije wodę, nie podjada i robi odpowiednie przerwy między posiłkami, może być mniej narażony na próchnicę niż osoba, która zje mniej słodyczy, ale będzie podjadała je co pół godziny przez cały dzień. Chodzi o to, że ślina potrzebuje czasu, żeby przywrócić odpowiednie pH w jamie ustnej. Jeśli ten czas bez przerwy przerywamy kolejnym posiłkiem albo przekąską, ryzyko próchnicy rośnie. I nie dotyczy to wyłącznie słodyczy. Problemem mogą być też na przykład płatki kukurydziane, które oblepiają zęby i długo na nich pozostają. Wiele osób kojarzy cukier wyłącznie ze słodyczami, a przecież znajduje się on również w sokach, musach owocowych, pieczywie czy ketchupie. Często nie zdajemy sobie sprawy, jak wiele produktów w codziennej diecie może mieć znaczenie dla zdrowia zębów.

Pierwszą fazą może być niewielka plama, na przykład kredowobiała albo lekko sina. Żeby ją dobrze ocenić, trzeba ząb osuszyć i sprawdzić, czy powierzchnia jest matowa czy błyszcząca. Na tym etapie zmianę można jeszcze leczyć bardzo wcześnie, bez większych problemów i bez traumatyzowania dziecka

Czasami trudno zrozumieć, że nawet produkty, które uznajemy za zdrowe, mogą być problematyczne z punktu widzenia zębów. Na przykład suszone owoce są wartościowe, ale jednocześnie są lepkie, obklejają zęby i mogą na nich długo pozostawać. Czy właśnie na tym polega problem, że ząb przez dłuższy czas ma kontakt z produktem zawierającym cukry?

Tak, i podobnie jest ze słodkimi napojami. Czasami boimy się bardziej słodkiego jedzenia, a tymczasem w ciągu dnia znacznie częściej pijemy niż jemy. Rodzice potrafią powiedzieć, że dziecko praktycznie nie je słodyczy, najwyżej raz dziennie albo kilka razy w tygodniu, więc nie rozumieją, skąd bierze się próchnica. A potem okazuje się, że dziecko codziennie ma w plecaku butelkę soku i popija co jakiś czas. Tymczasem ślina potrzebuje od około pół godziny do godziny, żeby przywrócić w jamie ustnej pH, które nie sprzyja rozwojowi próchnicy. Jeśli cały czas dostarczamy kolejnej porcji cukru, ten proces nie ma szans się zakończyć. Cały czas dokarmiamy bakterie. Podobnie jest z suszonymi owocami, chrupkami kukurydzianymi. Każdy, kto je jadł, wie, że ich resztki można wyciągać spomiędzy zębów jeszcze długo po zjedzeniu. A przecież większość rodziców nie uzna chrupków kukurydzianych za słodycze. Dlatego dużym problemem jest po prostu wiedza dietetyczna i zrozumienie, które produkty oraz sposób ich spożywania rzeczywiście zwiększają ryzyko próchnicy.

Wspomniała pani o zbyt szybkim oddawaniu dzieciom kontroli nad szczoteczką do zębów. Do którego roku życia powinniśmy właściwie myć dziecku zęby albo przynajmniej dokładnie sprawdzać, jak ono to robi?

Jeśli trzymamy się wiedzy podręcznikowej, to większość źródeł ze stomatologii dziecięcej mówi o mniej więcej ósmym roku życia – przyjmuje się, że w tym wieku dziecko powinno już być w stanie samodzielnie i skutecznie wyszczotkować zęby. Czasem podaje się takie przykłady, jak umiejętność wyraźnego napisania swojego imienia i nazwiska czy sprawnego zawiązania sznurowadeł. Ale oczywiście nie każde dziecko rozwija się tak samo. Mam pacjentów 12-letnich, którzy nadal nie potrafią dobrze umyć zębów, na przykład dlatego, że mają trudności z koncentracją i przez długi czas szczotkują tylko jedno miejsce. Tu nie chodzi więc wyłącznie o zdolności manualne, ale też o skupienie i konsekwencję.

Dziecko młodsze niż osiem lat często nie ma jeszcze odpowiedniej sprawności manualnej, ale też nie do końca rozumie, po co właściwie ma dokładnie myć zęby i jakie mogą być konsekwencje zaniedbań. Dorosły, który raz pójdzie spać bez umycia zębów, może pomyśleć, że nie powinien tego powtarzać, bo grozi mu próchnica. Małe dziecko nie myśli w ten sposób. Dlatego uważam, że szczególnie u młodszych dzieci właściwe mycie zębów powinien wykonywać rodzic. Nie chodzi o to, żeby zabierać dziecku szczoteczkę. Wręcz przeciwnie, warto pozwalać mu próbować i budować nawyk. Ja czasem mówię rodzicom, że dziecko może „myć”, ale rodzic powinien potem zęby naprawdę „umyć”. Nadal spotykam wielu rodziców dwu- czy trzylatków, którzy z dumą mówią, że ich dziecko już całkiem samodzielnie myje zęby. Oczywiście warto tę samodzielność wspierać, ale tak małe dziecko po prostu nie jest jeszcze w stanie zrobić tego wystarczająco dokładnie.

Problemem jest też to, że rodzice nie zawsze wiedzą, jak małe dziecko do szczotkowania zachęcić. Dwulatkowi nie wystarczy powiedzieć: „umyj zęby, bo będziesz miał dziurę”. Czasem trzeba zamienić to w zabawę, wprowadzić naklejki, punkty czy inne sposoby motywowania. To wszystko jest trudne, bo rodzice mają na głowie mnóstwo rzeczy. Ale z mojego doświadczenia higiena ma ogromne znaczenie. Nie spotkałam pacjenta z dużą liczbą ubytków próchnicowych, który jednocześnie od początku miałby idealną higienę, dobrze wypracowane nawyki oraz rodziców posiadających pełną wiedzę na temat profilaktyki. Te problemy nie biorą się znikąd.

A jak jest w takim razie z zębami u nastolatków?

Jeśli chodzi o nastolatków, to nie rozgraniczałabym tego aż tak mocno. Oni mają ten „plus”, że jeśli jako dzieci mieli próchnicę w zębach mlecznych, to tych zębów już po prostu nie ma. Przychodzi więc taki moment, kiedy wskaźniki używane w badaniach w pewnym sensie się zerują, bo zaczynamy liczyć je dla uzębienia stałego. W zębach stałych próchnica rozwija się wolniej niż w mlecznych, więc u nastolatków sytuacja może pozornie wyglądać trochę lepiej. Te same złe nawyki higieniczne i dietetyczne muszą po prostu trwać dłużej, żeby doprowadzić do poważnych problemów. Ale moim zdaniem skala problemu nadal jest duża.

Zmieniają się natomiast trochę przyczyny. U młodszych dzieci problemem mogą być wspomniane chrupki kukurydziane czy gęste, słodkie napoje owocowe. U nastolatków częściej wchodzą w grę napoje energetyczne i gazowane. Do tego dochodzi jeszcze większy problem z higieną. Najgorsze stany higieniczne, jakie widziałam, dotyczyły często właśnie nastolatków, a nie małych dzieci. Rodzice przestają wtedy kontrolować mycie zębów, bo mają poczucie, że 13- czy 14-latek powinien już sobie sam poradzić. A czasem naprawdę nadal potrzebuje nadzoru. Z dietą jest podobnie. Rodzic ma już dużo mniejszą kontrolę nad tym, co nastolatek je i pije poza domem. Co innego może powiedzieć mi dziecko, a co innego rodzic, który po prostu nie wie, co ono podjada w szkole, co dostaje od kolegów albo na co wydaje kieszonkowe.

Zastanawia mnie też kwestia edukacji dotyczącej zdrowia jamy ustnej. Wiem, że w szkołach dużo się teraz zmienia w zakresie edukacji zdrowotnej, ale nie sprawdzałam jeszcze dokładnie, ile mówi się tam nastolatkom o zębach. Ciekawa jestem, jaką wiedzę rzeczywiście dostają, bo być może rodzice też podchodziliby do tego inaczej, gdyby wiedzieli, czego dzieci są uczone.

Kiedyś na jednym z wykładów usłyszałam bardzo trafne określenie, że nie można powiedzieć o dziecku, które ma dużo ubytków próchnicowych, że jest zdrowe. To jest dziecko z chorobą próchnicową

Chciałabym też porozmawiać o fluorze. Mam wrażenie, że wokół past z fluorem narosło sporo kontrowersji i często można się spotkać z opinią, że fluor jest niezdrowy, a dzieci powinny używać past bez fluoru. Czy rzeczywiście jest się czego obawiać?

Tutaj wolę opierać się nie na swoich przemyśleniach, tylko na tym, co wiemy z badań i co mówi nauka. Na dziś nie mamy niczego, co przy współczesnym stylu życia i diecie równie skutecznie wspierałoby zdrowie jamy ustnej jak fluor. Fluor działa wielokierunkowo. Ma działanie przeciwbakteryjne, ogranicza aktywność bakterii próchnicotwórczych, a także wspiera remineralizację szkliwa i zwiększa jego odporność. Oczywiście wszystko w nadmiarze może być szkodliwe. Czasem mówię rodzicom, że nawet tlen w nadmiarze jest szkodliwy. Z fluorem jest podobnie, dlatego znaczenie ma odpowiednie stężenie i ilość pasty. Pasty dla młodszych dzieci nie bez powodu mają inne stężenie fluoru niż te przeznaczone dla starszych dzieci czy dorosłych. Bardzo ważna jest też ilość nakładanej pasty. Rodzice czasem wyobrażają sobie, że szczoteczka powinna być cała pokryta pastą, tak jak w reklamie, a u małego dziecka potrzebna jest jej naprawdę niewielka ilość.

Często słyszę też obawę, że dziecko nie potrafi jeszcze wypluwać pasty. Tylko że producenci i zalecenia uwzględniają fakt, że roczne, dwuletnie czy trzyletnie dziecko nie będzie jej dobrze wypluwało. Dlatego właśnie tak istotne są odpowiednie stężenie fluoru i właściwa ilość pasty na szczoteczce. Nie zakłada się, że małe dziecko dokładnie wypłucze usta i wszystko wypluje. Kiedy rodzice mówią mi, że nie używają pasty z fluorem, zawsze pytam, czy była to świadoma decyzja. Bardzo często słyszę właśnie, że zrezygnowali z niego dlatego, że dziecko nie wypluwa pasty. Osobnym problemem jest brak zaufania do lekarzy i nauki. Część pacjentów podchodzi do zaleceń z dużą podejrzliwością i łatwo trafia na różnego rodzaju teorie dotyczące szkodliwości fluoru. To również utrudnia profilaktykę.

Domyślam się.

Pacjenci, którzy nie chcą stosować fluoru, często należą do podobnej grupy jak osoby mające wątpliwości dotyczące szczepień ochronnych. My jako lekarze musimy jednak opierać się na nauce i na aktualnej wiedzy medycznej, żeby potem móc edukować pacjentów i społeczeństwo. A nauka mówi dziś jasno, że przy obecnym stylu życia i diecie fluor jest nam po prostu potrzebny.

Oczywiście pojawiają się pewne alternatywy. Coraz więcej jest na przykład past do zębów zawierających hydroksyapatyt wapnia, czyli substancję będącą w pewnym sensie naturalnym budulcem szkliwa. Ma ona bardzo dobre działanie remineralizujące, ale nie wykazuje takiego działania przeciwbakteryjnego jak fluor. Dlatego do takich past czasem dodaje się również ksylitol. Trzeba jednak pamiętać, że ksylitol w nadmiarze także może powodować działania niepożądane, na przykład biegunki czy problemy jelitowe. Jest to więc jakaś alternatywa, ale nadal nie znaleziono substancji, która mogłaby w pełni zastąpić fluor.

Półtoraroczne dziecko może mieć już nawet próchnicę w czwórkach, które wyrżnęły się zaledwie dwa miesiące wcześniej

A od kiedy dzieci powinny używać nitki dentystycznej?

Jeśli chodzi o nić dentystyczną, nie ma właściwie dolnej granicy wieku, ponieważ u młodszych dzieci to rodzic wykonuje nitkowanie, podobnie jak szczotkowanie zębów. Samodzielnie dziecko może zacząć używać nici wtedy, kiedy jest w stanie robić to bezpiecznie i skutecznie. Myślę, że najczęściej będzie to około 8. roku życia, czasem trochę później. U młodszych dzieci rodzic może używać zarówno zwykłej nici, jak i gotowych nici na trzymadełkach.

Nie każde dziecko musi być jednak nitkowane od najmłodszych lat. Zęby mleczne często mają naturalne szpary między sobą, co sprzyja samooczyszczaniu przestrzeni międzyzębowych. Sytuacja zmienia się, kiedy dziecko jest starsze i wyrzynają się zęby boczne, przede wszystkim czwórki i piątki. Wtedy przestrzenie między zębami stają się ciaśniejsze i nić dentystyczna zaczyna być dużo bardziej przydatna. Podobnie jest ze szczoteczkami elektrycznymi. Na niektórych opakowaniach widnieje oznaczenie „6+”, ale zwykle zakłada ono, że dziecko będzie używało szczoteczki samodzielnie. Jeśli szczotkowaniem zajmuje się rodzic, szczoteczka elektryczna może być stosowana również u młodszych dzieci. Dlatego bardziej niż na sztywnej granicy wieku skupiam się na tym, kto wykonuje dany zabieg i czy robi to prawidłowo.

Mam też wrażenie, że coraz częściej mówi się o tym, że problemy z zębami w większym stopniu dotyczą osób z mniej uprzywilejowanych grup, między innymi dlatego, że nie stać ich na regularne leczenie stomatologiczne. Z drugiej strony dzieci mogą przecież korzystać ze świadczeń stomatologicznych w ramach NFZ. Jak to wygląda w praktyce? Czy wysokie ceny leczenia rzeczywiście są jedną z głównych przyczyn tego, że część osób zbyt rzadko chodzi do dentysty?

Jeśli chodzi o leczenie zębów i dostępność wizyt, ten problem oczywiście istnieje. Mam jednak wrażenie, że on nie zaczyna się dopiero w momencie, kiedy zęby trzeba już leczyć. Dużo wcześniej pojawia się problem z dostępem do profilaktyki, ale przede wszystkim do wiedzy. Myślę, że powinniśmy zacząć od edukacji, zarówno dzieci od najmłodszych lat, na przykład w szkołach, jak i ich rodziców. Jeżeli pacjent nie będzie regularnie przychodził na wizyty kontrolne, higienizację czy fluoryzację i nikt nie powie mu, co powinien zmienić w codziennych nawykach, to nawet bardzo dobra dostępność leczenia niewiele zmieni. Próchnica nadal będzie się pojawiała.

Największym problemem jest więc to, że zbyt często doprowadzamy do momentu, w którym zęby trzeba już leczyć. Rodzice bardzo późno przychodzą z dzieckiem na pierwszą wizytę. Być może trzeba lepiej informować ich o tym, kiedy taka wizyta powinna się odbyć, a może nawet w jakiś sposób ją egzekwować. Być może większą rolę mogliby tu odgrywać lekarze rodzinni i pediatrzy, którzy pytaliby rodziców, czy dziecko było już u stomatologa. Pytanie dotyczy też dostępności lekarzy, którzy rzeczywiście zajmują się stomatologią dziecięcą i mają większe doświadczenie w profilaktyce oraz edukacji. Być może problem leży również po stronie samego środowiska stomatologicznego i tego, jak podchodzimy do edukowania pacjentów.

Nie patrzyłabym jednak na problem próchnicy u dzieci przede wszystkim przez pryzmat ograniczonej dostępności świadczeń finansowanych przez NFZ. Oczywiście istnieją twarde dane pokazujące, że u osób o niższym statusie społeczno-ekonomicznym próchnica występuje częściej, i obserwuje się to na całym świecie. Najczęściej wiąże się to jednak również z mniejszą świadomością zdrowotną, gorszym sposobem odżywiania i mniejszą wiedzą na temat profilaktyki. Jeżeli rodzic jest zdeterminowany, żeby leczyć dziecko, a zmiany próchnicowe są jeszcze niewielkie, możliwości leczenia są stosunkowo duże, także w ramach świadczeń publicznych. Problem zaczyna się wtedy, kiedy dziecko trafia do dentysty już z bardzo zaawansowaną chorobą. Wtedy często potrzebny jest specjalista, a jeżeli dziecko nie współpracuje podczas wizyty, leczenie staje się dużo bardziej skomplikowane. NFZ nie refunduje na przykład sedacji podtlenkiem azotu. Dla dzieci niewspółpracujących dostępne są od niedawna niektóre świadczenia wykonywane w znieczuleniu ogólnym, ale dostęp do nich jest ograniczony, ponieważ są to bardziej skomplikowane procedury.

Powiązane tematy:

i
Treści zawarte w serwisie mają wyłącznie charakter informacyjny i nie stanowią porady lekarskiej. Pamiętaj, że w przypadku problemów ze zdrowiem należy bezwzględnie skonsultować się z lekarzem.