Przejdź do treści

Uzależnienia – w pogoni za przyjemnością

Uzależnienia – w pogoni za przyjemnością
Uzależnienia - Gdy mózg domaga się nagrody. Zdjęcie: shutterstock
Podoba Ci
się ten artykuł?
Udostępnij bliskim
Najnowsze
kobieta i mężczyzna
Czy aseksualność to wolność od seksu? Tłumaczy edukatorka seksualna Alicja Długołęcka
Pasztet z czarnej fasoli. Jest o wiele mniej kaloryczny niż klasyczny mięsny
kobieta myśli leżąc w łóżku
Intuicja – wierzyć jej czy nie?
Mówią na ciebie „kobieta guma”, bo jesteś wygimnastykowana od dziecka? Skonsultuj się z fizjoterapeutą, to może być hipermobilność
„Przestań się smucić”, „weź się w garść” – takie słowa mogą zadziałać odwrotnie. Czego nie mówić osobie z depresją? Tłumaczy psycholog Katarzyna Binkiewicz

Używki, zakupy, internet. Tak naprawdę nie wiesz, od czego jesteś uzależniony, dopóki sobie tego nie odmówisz. Co ciekawe, mechanizm uzależnienia zawsze jest ten sam – chodzi o przyjemność.

Na początek naukowa teoria. „Kierowanie zachowaniem jednostki mózg realizuje przez trzy wielkie układy funkcjonalne, powiązane ze sobą, by jednostka mogła optymalnie wykorzystać swe szanse na wypełnienie życiowej roli, jaką jest sukces rozrodczy” – pisze w jednym z artykułów prof. Jerzy Vetulani, neurobiolog i biochemik. Układ pobudzenia reguluje sen i czuwanie oraz pozwala spostrzegać zjawiska w otaczającym świecie; kognitywny umożliwia ocenę własnej sytuacji w świecie (świadomość, zdolność uczenia się, pamięć), zaś dzięki układowi nagrody rozpoznajemy zachowania korzystne dla przeżycia/zwiększenia sukcesu rozrodczego. Wywołują one przyjemność, a nie ból lub dyskomfort jak zachowania zmniejszające szansę powodzenia życiowego. Cele korzystne wzmacniane są nagrodą (doznania przyjemne), a niekorzystne hamowane karą (odczucia przykre).

Gdy mózg domaga się nagrody

Tak właśnie działa kluczowy dla mechanizmu uzależnienia układ nagrody. Jest on zaangażowany we wszystkie nasze podstawowe zachowania: przyjmowanie pokarmu, wody, aktywność seksualną, agresję itp. W warunkach normalnych brak pożywienia (obniżenie poziomu glukozy) wywołuje głód, który motywuje zwierzę do poszukiwania pokarmu – jedzenie pobudza silnie układ nagrody i dostarcza przyjemności. Gdy zwierzę zaspokoi głód, ośrodek sytości zaczyna tłumić ośrodek nagrody. Brak picia powoduje pragnienie, które zmusza do poszukiwania płynu, ale kiedy zwierzę się napije, ustaje stymulacja związanego z tym ośrodka nagrody. Również popęd płciowy pobudza układ nagrody tylko do pewnego stopnia, tak że po aktywności seksualnej, zapewniającej dużą szansę na sukces rozrodczy, przyjemność znika. Również ułatwiająca przeżycie agresja związana jest z układem nagrody. Niesie ze sobą poważne niebezpieczeństwa, więc gdyby nie zapewniała przyjemności, zachowań agresywnych byłoby niewiele. Nadmierna niekontrolowana agresja jest jednak blokowana przez ból zadany agresorowi przez ofiarę. Gdy agresor trafi na silniejszego od siebie, przestaje atakować.

Układ nagrody stymulowany jest przez przekaźniki nerwowe (dopamina, serotonina). Także pewne związki chemiczne (np. etanol, nikotyna) uwalniają neurotransmitery pobudzające go, zatem ich przyjmowanie sprawia przyjemność. I tak dochodzimy do sedna sprawy. Nie tylko jednak substancje psychoaktywne aktywują układ nagrody, niemal identyczny efekt wywołuje np. uprawianie seksu, jedzenie, granie na komputerze, uprawianie sportu czy robienie zakupów – słowem wszystko to, co jest źródłem przyjemności. Gdy mózg odbiera daną czynność jako źródło przyjemności, zapamiętuje ten fakt, a my do tej czynności wracamy. Nawet gdy przestanie być dla nas przyjemna, mózg, zapamiętawszy ją jako przyjemną, kwestie jej wykonania częściej „rozpatrzy pozytywnie”. W ten sposób powstaje błędne koło uzależnienia – mechanizm działania tego systemu jest niemal identyczny, niezależnie od tego, czy uzależnimy się od zakupów, seksu, narkotyków czy alkoholu. Niestety.

Era uzależnień

Uzależnienia – w pogoni za przyjemnością

Fakt, że ludzkość od początków swej historii używała substancji psychotropowych, świadczy o tym, że stosowanie czegoś podnoszącego nastrój to istotna potrzeba człowieka jako gatunku i w skali gatunku nie zmniejszyło sukcesu ewolucyjnego – uważa prof. Vetulani. Pewnie dlatego, że substancje psychoaktywne zażywano w sposób ograniczony i zrytualizowany, ceremonialnie, np. w trakcie obrzędów inicjacyjnych, religijnych.

Dziś, niestety, nastała „era uzależnień behawioralnych”. Siłą napędową tego zjawiska są tempo życia, ucieczka od nieakceptowanych stanów emocjonalnych, poszukiwanie szybkiej przyjemności, natychmiastowej gratyfikacji oraz trudność w kontrolowaniu impulsów. Od strony biologicznej przyczyn można upatrywać w nieprawidłowym funkcjonowaniu tzw. układu nagrody w mózgu. Pojawiają się wówczas poważne zaburzenia zachowania – uzależnienia: niepohamowany apetyt lub wstręt do pokarmu, zaburzenia psychoseksualne czy niekontrolowana agresja.

Czym to grozi i jak sobie pomóc?

Silna potrzeba wykonywania jakiejś czynności, np. zakupów, seksu, jedzenia czy pracy, przynosi szkody, gdy nie potrafimy się powstrzymać od jej wykonywania, przestajemy kontrolować sytuację i wpadamy w nałogowy hazard objawiający się szeregiem zachowań kompulsywnych. Uzależniamy się od seksu, internetu (erotomania internetowa, uzależnienie od internetowych kontaktów społecznych i ustawicznego pobierania informacji) i gier komputerowych, od jedzenia (kompulsywne jedzenie), opalania, ćwiczeń fizycznych, zakupów, pracy, a nawet od smartfona (lęk przed odcięciem od telefonu). Wszystko to ma nam poprawić samopoczucie, zredukować lęk lub poczucie osamotnienia. Gdy sytuacja wyraźnie wymyka się spod kontroli, warto poszukać fachowej pomocy. Bo silne uzależnienie to naprawdę nierówny przeciwnik. Nic więc dziwnego, że coraz więcej ludzi takiej pomocy szuka.

W 2013 r. japońskie ministerstwo edukacji planowało organizowanie obozów odwykowych dla dzieci uzależnionych od internetu, ich liczbę oceniając na pół miliona. Terapia odwykowa jest też bardzo popularna wśród celebrytów. Hollywoodzkie gwiazdy, np. Diana Ross, Mel Gibson i Britney Spears, przyznają się do uzależnienia i do pobytu w luksusowych ośrodkach odwykowych, co stało się rodzajem „lansu”. Np. klinika Promises w pobliżu Hollywood oferuje leczenie niemal wszystkich nałogów, choć większość jej klientów cierpi na alkoholizm i uzależnienie od narkotyków.

W Polsce pierwsza grupa do celów terapii nałogu kompulsywnych zakupów powstała w 2011 r. w Poznaniu. Dla osób cierpiących z powodu uzależnień behawioralnych (hazard, seks, internet, praca, jedzenie) konsultacje prowadzą specjaliści Instytutu Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego (801 889 880). Warto też znać Telefon Kryzysowy 116123 dla Osób Dorosłych w Kryzysie Emocjonalnym. I korzystać, póki nie jest za późno.

Podoba Ci się ten artykuł?

Tak
Nie

Powiązane tematy:

Zainteresują cię również:

Kobieta jest w gabinecie lekarskim, widac jej plecy. Na przeciwko siedzi młoda lekarka, która słucha pacjentki.

„Niektórzy pacjenci w sposób celowy zatajają informacje. Może chcą się przedstawić w lepszym świetle”. Skąd lekarz wie, że pacjent kłamie? Tłumaczy psycholog Milena Marczak

„Pozwalajmy dziecku na spontaniczność, ciekawość świata i zadawanie pytań”. Psycholog Agnieszka Zapart tłumaczy, jak mówić do dziecka, by wychować pewnego siebie człowieka

Ktoś cię skrzywdził i nie potrafisz o tym zapomnieć? Zamiast pielęgnować w sobie urazę, wybacz. Dla siebie!

Terapeutka Izabela Kielczyk o związkach: „Łatwiej czuć się zazdrosnym niż o tym po prostu powiedzieć”

Foch w związku jest mile widziany, ale nie dla ciebie

Gorsza od innych. Jak żyć z kiepskim poczuciem wartości?

Anhedonia – gdy nic nie cieszy

Nic mnie nie cieszy. Czy to już depresja?

Dobry seks – różnica wieku czyni cuda

Różnica wieku między partnerami? Może się okazać spełnieniem seksualnych marzeń

Wybrali samotność, zamknięci w czterech ścianach. Kim są Hikikimori?

Czujesz że twój mózg potrzebuje pozytywnego doładowania? Ale jak to zrobić? Podpowiadamy

Zakochanie czy pożądanie? Mózg zwodzi nasz umysł, nie tylko w dniu walentynek

Kobieta robiąca notatki

„Kultura narzuca nam bycie superludźmi we wszystkim. I choć wiemy, że superczłowiek nie istnieje, jednak wielu chce nim być”. Perfekcjonista – złoty człowiek?

Ty czy twój mózg. Kto podejmie decyzje o tym, co dziś obejrzysz na Netfliksie?

To jajko na Instagramie zyskało ponad 52 mln polubień. Okazało się się, że cała akcja miała szczytny cel

Znalazłaś na Tinderze partnera swojej przyjaciółki i nie wiesz, czy jej o tym powiedzieć? Co w tej sytuacji radzi psycholog Karolina Piórkowska – Tarka?

Gdańsk po śmierci Pawła Adamowicza

„Tam jest ogrom cierpienia i duża potrzeba zrozumienia”. Psycholog o rodzinie zabójcy Pawła Adamowicza

kobieta w czapce pali papierosa

Ruszyła Telefoniczna Poradnia Pomocy Palącym

Kilka faktów o (nie)przytulaniu

Dziewczyna w żółtym swetrze przed komputerem

– Do pasji w pracy trzeba podchodzić ostrożnie. Psycholog Sylwia Michalczyk o pracoholiźmie

Czy mówienie do siebie jest zdrowe?

Kobieta leżąca w łóżku

Orgazm – szczytowanie mózgu. Dlaczego warto w życiu mieć setki orgazmów?

Gdy praca staje się chorobą

Gdy praca staje się chorobą

Rozpracuj negatywne emocje

Rozpracuj negatywne emocje

Katarzyna Miller o toksycznym szefie: zostawi nas w złym stanie, żebyśmy się potem musieli pozbierać łyżeczką do kupy