Przejdź do treści

Popsuty układ nagrody – czyli o tym, jak powstaje nałóg

Popsuty układ nagrody – czyli o tym, jak powstaje nałóg
Zdjęcie: shutterstock
Podoba Ci
się ten artykuł?
Udostępnij bliskim

Poszukiwanie przyjemności jest dla człowieka normalne, a nawet konieczne. Gdyby nie ono, jako jednostki mielibyśmy marną motywację do życia, a jako gatunek ‒ zerowe szanse na przetrwanie. Niekiedy jednak to poszukiwanie przyjmuje formę, nad którą tracimy kontrolę…

Ta utrata kontroli to nic innego jak uzależnienie – choroba układu nagrody, jednego z najważniejszych w naszym mózgu. To on odpowiada za odczuwanie przyjemności, ich poszukiwanie i zaspokajanie potrzeb. Picia, kiedy jesteśmy spragnieni. Jedzenia, kiedy głodni. Seksu, kiedy jest do niego okazja. Alkoholu, gdy potrzebujemy towarzystwa i „resetu”. Słońca, kiedy brakuje witaminy D.

Ale układ nagrody, by działać dobrze, potrzebuje nie tylko marchewki, lecz także przysłowiowego kija. Potrzebuje, bo musi trzymać nas w ryzach. Poszukiwanie nagrody jest dobre, ale nie wtedy, kiedy przesadzamy, kiedy nagroda staje się obsesją, przymusem i przestajemy panować nad jej głodem. Taka sytuacja oznacza, że układ uległ defektowi, że jesteśmy chorzy. Że, wreszcie, uzależnienie przejęło mózg.

W pogoni za przyjemnością

W jaki sposób dochodzi do tego przejęcia? Wyjaśnienia naukowe są dwa. Jedna hipoteza mówi, że chodzi o używanie tego, od czego można się uzależnić. Druga mówi, że chodzi o używanie tego, od czego można się uzależnić, i pewną predyspozycję.

Obie dostrzegają jednak wspólny mechanizm powstawania uzależnień, który zaczyna się od odczuwania przyjemności. „Substancje uzależniające – pisał prof. Jerzy Vetulani w świetnej książce „Mózg” – z reguły powodują pobudzenie receptorów związanych z układem nagrody”. Mówiąc kolokwialnie, receptory są zalewane dopaminą i człowiek czuje się świetnie, uczy się lubić to, co wywołuje taki stan. Jednak sam układ, normalnie pracujący na niższych obrotach, ulega przeładowaniu i, także w fizycznym sensie, się zmienia.

Każe nam chcieć tego, co spowodowało, że było nam tak dobrze. Sięgamy więc po to częściej, a wtedy wykształca się tolerancja i przesuwa się próg odczuwania przyjemności. To rodzaj mechanizmu obronnego, który dąży do równowagi. Normalnie powoduje, że nudzimy się i zaczynamy szukać innych źródeł przyjemności, jednak tutaj łatwo jest po prostu zwiększyć dawkę – więc to robimy.

Mówiąc obrazowo, to tak jak ze słuchaniem muzyki ‒ kiedy słuchamy jej za głośno, zaczynamy głuchnąć, więc żeby nadal coś słyszeć, musimy podkręcać dźwięk. Z tym że w uzależnieniu głuchnie układ nagrody. A szybkość, z jaką głuchnie, zależy od tego, na co jesteśmy wystawieni, czyli jak głośna jest to muzyka. Substancje uzależniające powodują bowiem zwykle od dwóch do dziesięciu razy większe skoki poziomu dopaminy niż przyjemności naturalne. Im wyższe te skoki, tym szybciej zmienia się nasz układ nagrody.

Organizm jest wytrącany ze stanu równowagi, słabiej reaguje na inne przyjemności, bo cały mechanizm nie działa tak, jak powinien, ale mózg pamięta, co potrafi zapewnić mu miłe odczucia. Jednocześnie taki jest sens istnienia układu nagrody, który każe nam szukać jedzenia, picia i seksu, „na twardo” zapamiętuje, jak to znaleźć. Dlatego określone sygnały, miejsca itd. wywołują u uzależnionego silną potrzebę oraz „głód”, nad którym na ogół nie potrafi zapanować.

Czynniki ryzyka

W zbliżony sposób działają tzw. uzależnienia behawioralne. Kiedy porównuje się aktywność mózgu nałogowego gracza, który patrzy na konsolę, i alkoholika, którzy patrzy na pełny kieliszek, to jest ona bliźniaczo podobna. Jednak mimo że uzależnić potrafią nie tylko komputer, Facebook czy pornografia, ale nawet bieganie, to jednak niewiele jest zachowań, które robią to równie skutecznie jak narkotyki i alkohol. Choć są wyjątki, np. najczęstsze uzależnienie behawioralne, czyli hazard.

Kto jest szczególnie narażony na uzależnienie? Tu trzeba wrócić do dwóch szkół z początku. Pierwsza mówi, że uzależni się każdy, kto będzie używał lub nadużywał substancji (a trzeba by to przełożyć także na zachowania) mających potencjał uzależnieniowy, bo to one są problemem.

Druga mówi, że nie każdy, lecz tylko ten, kto ma do tego predyspozycje, za które odpowiadają m.in. geny (jak pokazują badania z udziałem bliźniaków, podłożem genetycznym da się wytłumaczyć od 40 do 60 proc. uzależnień) oraz co najmniej kilka czynników, które wciąż nie do końca rozumiemy. To dlatego – przekonują zwolennicy tej szkoły – nie każdy, kto pił alkohol, staje się alkoholikiem, nie każdy, kto zapalił papierosa, nałogowym palaczem, i nie każdy, kto był w kasynie, zostaje hazardzistą.

Badania oraz praktyka wskazują, że raczej ta druga teza jest bliższa rzeczywistości. Jednak zdania, zwłaszcza gdy wziąć pod uwagę psychoterapeutów, wciąż są podzielone. Jak się uchronić? Zabrzmi banalnie, ale… używać. Nie NADużywać.

W przestrzeni zakupowej HelloZdrowie znajdziesz produkty polecane przez naszą redakcję:

Zdrowie umysłu
Less Stress from Plants 60 kaps. wegański
60,00 zł
Zdrowie umysłu
Miralo Sen, Suplement na dobry sen, 20 kapsułek
20,99 zł
Zdrowie umysłu
Miralo, Suplement diety wspomagający odporność na stres, 20 kapsułek
20,99 zł
Zdrowie umysłu
Deep Focus from Plants 60 kaps. wegański
60,00 zł
Zdrowie umysłu, Odporność, Good Aging, Energia, Beauty
Wimin Zestaw z głębokim skupieniem, 30 saszetek
139,00 zł

Podoba Ci się ten artykuł?

Tak
Nie

Powiązane tematy:

Zainteresują cię również:

Kobieta

Pięć najczęstszych uzależnień Polaków. Jedno z nich budzi szczególną uwagę

SUD – czym są, jak je zdiagnozować i w jaki sposób leczyć uzależnienia?

Łukasz Tchórzewski: „Kultura” picia alkoholu w Polsce jest zjawiskiem patologicznym. W ten sposób wychowuje się pokolenia kolejnych alkoholików

Małgorzata Halber i Olga Drenda: Często z miłością myli się relacje, w których występuje duża intensywność emocji. One z miłością nie mają nic wspólnego

Kobieta odpala papierosa

Nowa Zelandia będzie krajem wolnym od papierosów. Dzisiejsi 14-latkowie nigdy legalnie nie kupią tytoniu

Krzysztof Czeczot

Krzysztof Czeczot opowiedział o swoim uzależnieniu. „Ostatni obraz, jaki pamiętam, to ja, pijany, sprzątający wymioty pijanego kolegi”

Polineuropatia alkoholowa – przyczyny, objawy, leczenie

„Latałam z wywieszonym jęzorem, nie lubiłam siebie i jeszcze sobie dowalałam, że jestem beznadziejna”. O wychodzeniu z depresji i pracoholizmu opowiada Dagny Kurdwanowska

Psychoterapeutka Aneta Rutkowska: „Nikt nie przychodzi, mówiąc: 'Jestem uzależniony od adrenaliny’. A w trakcie okazuje się często, że nie są oni w stanie znosić codzienności życia”

Wiesz, jak palenie wpływa na twój wygląd? Może cię momentalnie postarzyć i zmienić wygląd twojej twarzy

Tom Felton zmagał się z uzależnieniem po tym, jak wdał się w romans. Teraz opowiada o swoim alkoholizmie / gettyimages

Tom Felton przez wiele lat zmagał się z uzależnieniem od alkoholu i substancji psychoaktywnych. Teraz szczerze opowiada o odwyku

„Współuzależnienie nie zawsze znika po zakończeniu związku z osobą uzależnioną. I nie tylko wraz z nim się pojawia” – mówi terapeutka uzależnień Joanna Flis

„Nie ma różnicy, czy siedzi przede mną osoba uzależniona od telefonu, czy alkoholu. Będą mieć te wymówki” – mówi Krzysztof Piersa, terapeuta uzależnień

„Przybywa uzależnień behawioralnych, ponieważ społecznie akceptujemy coraz więcej” – mówi terapeutka uzależnień Katarzyna Andrusikiewicz

„Czy alkohol dyskryminuje kobiety? Pod względem działania na organizm: tak” – rozmowa z toksykologiem Erykiem Matuszkiewiczem

7 kłamstw, które odbijają się na twoim zdrowiu. Ty też je sobie powtarzasz!

Ile wynosi dawka śmiertelna alkoholu?

Jaka dawka alkoholu może być śmiertelna dla człowieka? Sprawdzamy

„Wszyscy dookoła widzieli we mnie super towarzyską, zaradną dziewczynę. Nikt nie zdawał sobie sprawy, ile mojej uwagi zajmuje picie” – mówi Asia Skwierczyńska, znana jako Sober Polish Girl

Kobieta ćwiczy na siłowni

Sport jest zdrowy, jeśli nie przesadzisz. Psycholożka ostrzega, kiedy można uzależnić się od aktywności fizycznej

Hayden Panettiere / gettyimages

Hayden Panettiere ujawniła przyczyny swojego odejścia z show-biznesu. „Byłam w cyklu samozniszczenia, w moim życiu nie było żadnych barw poza szarością”

Sylwia Sitkowska, psycholożka/ Archiwum prywatne

„Zatracamy się w związku, bo chcemy, żeby wreszcie ktoś nas bezinteresownie i bezwarunkowo pokochał”. Dlaczego niektórzy kochają za mocno i jak z tego wyjść cało?

Jakie są najbardziej typowe objawy uzależnienia? Dr Louise Stanger wymienia je w swojej najnowszej książce

kobieta pijąca za dużo alkoholu

Pijesz za dużo alkoholu? Oto 11 sygnałów, które świadczą o tym, że powinnaś przystopować

Otuleni dymem o zapachu mango. „Co piąty rodzic nie interesuje się tym, czy jego dziecko pali” – mówi prof. Robert Mróz

Najpopularniejsze

Grypa typu A/iStock

Grypa typu A – leczenie, objawy i charakterystyka wirusa

Para na kanapie

Seks analny – co to jest i jakie są najlepsze pozycje analne?

Grypa typu B - objawy, charakterystyka

Grypa typu B – przyczyny, objawy i leczenie

Masturbacja może być jeszcze przyjemniejsza. Poznaj sposoby masturbacji

Co oznacza drętwienie rąk w nocy i podczas snu?

Co oznacza drętwienie rąk w nocy i podczas snu?

Ropiejące oczy kobiety

Ropiejące oczy u dzieci i dorosłych – przyczyny i metody leczenia

Jak odetkać ucho zatkane woskowiną, katarem i wodą? Domowe sposoby

„Każdy orgazm jest czymś pięknym, jednak ten rodzaj orgazmu jest wyjątkowy”. Seksuolożka o kobiecym wytrysku

Wysoki cholesterol - jakie są przyczyny i objawy? Sposoby na wysoki cholesterol

Wysoki cholesterol – jakie są przyczyny i objawy? Jak go obniżyć?

Orgazm - jak go osiągnąć? 10 sposobów na lepszy orgazm

Orgazm – jak go osiągnąć? 10 sposobów na lepszy orgazm

„Dobry seks to taki w kontakcie z własnym ciałem, emocjami i drugim człowiekiem. Nawet jeżeli miedzy kochankami nie ma miłości” – mówi Marta Niedźwiecka, psycholożka i sex coach

Kobieta

O czym świadczy ból pod łopatką? Charakter bólu, objawy i możliwe sposoby leczenia

Kobieta i mężczyzna

Jak uprawiać seks analny, żeby nie bolało? Mamy kilka porad

Ból trzustki – jak boli trzustka i jak odróżnić ból trzustki od bólu żołądka?

Kiedy występuje niskie ciśnienie i wysoki puls?

Niskie ciśnienie i wysoki puls – kiedy występują? Co to oznacza?

Co oznacza obniżona temperatura ciała i jakie są jej przyczyny? Kiedy spadek temperatury może być niebezpieczny?

Co oznacza obniżona temperatura ciała i jakie są jej przyczyny? Kiedy spadek temperatury może być niebezpieczny?

×