Przejdź do treści

Popsuty układ nagrody – czyli o tym, jak powstaje nałóg

Popsuty układ nagrody – czyli o tym, jak powstaje nałóg
Zdjęcie: shutterstock
Podoba Ci
się ten artykuł?
Udostępnij bliskim
Najnowsze
Szef WHO: świat stoi na progu "moralnej katastrofy". Chodzi o szczepienia
Szef WHO: świat stoi na progu „moralnej katastrofy”. Chodzi o szczepienia
Pfizer zmniejszył liczbę dostaw szczepionki przeciw COVID-19. Część polskich szpitali wstrzymuje szczepienia
Pfizer zmniejszył liczbę dostaw szczepionki przeciw COVID-19. Część polskich szpitali wstrzymuje szczepienia
Młodzi z nadciśnieniem
Przyszłośc koronawirusa
Koronawirus w przyszłości będzie wywoływał irytujące, niegroźne przeziębienie – twierdzą naukowcy
W Wielkiej Brytanii szczepią 140 osób na minutę. Już połowa seniorów powyżej 80. roku życia została zaszczepiona

Poszukiwanie przyjemności jest dla człowieka normalne, a nawet konieczne. Gdyby nie ono, jako jednostki mielibyśmy marną motywację do życia, a jako gatunek ‒ zerowe szanse na przetrwanie. Niekiedy jednak to poszukiwanie przyjmuje formę, nad którą tracimy kontrolę…

Ta utrata kontroli to nic innego jak uzależnienie – choroba układu nagrody, jednego z najważniejszych w naszym mózgu. To on odpowiada za odczuwanie przyjemności, ich poszukiwanie i zaspokajanie potrzeb. Picia, kiedy jesteśmy spragnieni. Jedzenia, kiedy głodni. Seksu, kiedy jest do niego okazja. Alkoholu, gdy potrzebujemy towarzystwa i „resetu”. Słońca, kiedy brakuje witaminy D.

Ale układ nagrody, by działać dobrze, potrzebuje nie tylko marchewki, lecz także przysłowiowego kija. Potrzebuje, bo musi trzymać nas w ryzach. Poszukiwanie nagrody jest dobre, ale nie wtedy, kiedy przesadzamy, kiedy nagroda staje się obsesją, przymusem i przestajemy panować nad jej głodem. Taka sytuacja oznacza, że układ uległ defektowi, że jesteśmy chorzy. Że, wreszcie, uzależnienie przejęło mózg.

W pogoni za przyjemnością

W jaki sposób dochodzi do tego przejęcia? Wyjaśnienia naukowe są dwa. Jedna hipoteza mówi, że chodzi o używanie tego, od czego można się uzależnić. Druga mówi, że chodzi o używanie tego, od czego można się uzależnić, i pewną predyspozycję.

Obie dostrzegają jednak wspólny mechanizm powstawania uzależnień, który zaczyna się od odczuwania przyjemności. „Substancje uzależniające – pisał prof. Jerzy Vetulani w świetnej książce „Mózg” – z reguły powodują pobudzenie receptorów związanych z układem nagrody”. Mówiąc kolokwialnie, receptory są zalewane dopaminą i człowiek czuje się świetnie, uczy się lubić to, co wywołuje taki stan. Jednak sam układ, normalnie pracujący na niższych obrotach, ulega przeładowaniu i, także w fizycznym sensie, się zmienia.

Każe nam chcieć tego, co spowodowało, że było nam tak dobrze. Sięgamy więc po to częściej, a wtedy wykształca się tolerancja i przesuwa się próg odczuwania przyjemności. To rodzaj mechanizmu obronnego, który dąży do równowagi. Normalnie powoduje, że nudzimy się i zaczynamy szukać innych źródeł przyjemności, jednak tutaj łatwo jest po prostu zwiększyć dawkę – więc to robimy.

Mówiąc obrazowo, to tak jak ze słuchaniem muzyki ‒ kiedy słuchamy jej za głośno, zaczynamy głuchnąć, więc żeby nadal coś słyszeć, musimy podkręcać dźwięk. Z tym że w uzależnieniu głuchnie układ nagrody. A szybkość, z jaką głuchnie, zależy od tego, na co jesteśmy wystawieni, czyli jak głośna jest to muzyka. Substancje uzależniające powodują bowiem zwykle od dwóch do dziesięciu razy większe skoki poziomu dopaminy niż przyjemności naturalne. Im wyższe te skoki, tym szybciej zmienia się nasz układ nagrody.

Organizm jest wytrącany ze stanu równowagi, słabiej reaguje na inne przyjemności, bo cały mechanizm nie działa tak, jak powinien, ale mózg pamięta, co potrafi zapewnić mu miłe odczucia. Jednocześnie taki jest sens istnienia układu nagrody, który każe nam szukać jedzenia, picia i seksu, „na twardo” zapamiętuje, jak to znaleźć. Dlatego określone sygnały, miejsca itd. wywołują u uzależnionego silną potrzebę oraz „głód”, nad którym na ogół nie potrafi zapanować.

Popsuty układ nagrody – czyli o tym, jak powstaje nałóg

Czynniki ryzyka

W zbliżony sposób działają tzw. uzależnienia behawioralne. Kiedy porównuje się aktywność mózgu nałogowego gracza, który patrzy na konsolę, i alkoholika, którzy patrzy na pełny kieliszek, to jest ona bliźniaczo podobna. Jednak mimo że uzależnić potrafią nie tylko komputer, Facebook czy pornografia, ale nawet bieganie, to jednak niewiele jest zachowań, które robią to równie skutecznie jak narkotyki i alkohol. Choć są wyjątki, np. najczęstsze uzależnienie behawioralne, czyli hazard.

Kto jest szczególnie narażony na uzależnienie? Tu trzeba wrócić do dwóch szkół z początku. Pierwsza mówi, że uzależni się każdy, kto będzie używał lub nadużywał substancji (a trzeba by to przełożyć także na zachowania) mających potencjał uzależnieniowy, bo to one są problemem.

Druga mówi, że nie każdy, lecz tylko ten, kto ma do tego predyspozycje, za które odpowiadają m.in. geny (jak pokazują badania z udziałem bliźniaków, podłożem genetycznym da się wytłumaczyć od 40 do 60 proc. uzależnień) oraz co najmniej kilka czynników, które wciąż nie do końca rozumiemy. To dlatego – przekonują zwolennicy tej szkoły – nie każdy, kto pił alkohol, staje się alkoholikiem, nie każdy, kto zapalił papierosa, nałogowym palaczem, i nie każdy, kto był w kasynie, zostaje hazardzistą.

Badania oraz praktyka wskazują, że raczej ta druga teza jest bliższa rzeczywistości. Jednak zdania, zwłaszcza gdy wziąć pod uwagę psychoterapeutów, wciąż są podzielone. Jak się uchronić? Zabrzmi banalnie, ale… używać. Nie NADużywać.

Podoba Ci się ten artykuł?

Tak
Nie

Powiązane tematy:

Zainteresują cię również:

Małgorzata Halber i Olga Drenda: Często z miłością myli się relacje, w których występuje duża intensywność emocji. One z miłością nie mają nic wspólnego

Chaos, ciągłe napięcie i ogrom wstydu - tak często wygląda życie DDA. Psycholożka tłumaczy, jakie to może mieć skutki i gdzie szukać pomocy

Chaos, ciągłe napięcie i ogrom wstydu – tak często wygląda życie DDA. Psycholożka tłumaczy, jakie to może mieć skutki i gdzie szukać pomocy

wieczorny drink

11 powodów, by zrezygnować z wieczornego drinka

pandemia i lockdown sprzyjają alkoholizmowi

Im więcej czasu spędzamy i pracujemy w domu, tym więcej pijemy – wynika z badania

Kobieta z pączkami

Co zrobić, żeby pokonać ochotę na słodycze? Wyjaśnia dietetyczka

leki kontra papierosy

Palenie papierosów zmienia działanie leków. Także w przypadku biernych palaczy!

Nowotwory jamy ustnej – przyczyny, objawy, leczenie

Cyberseks uruchamia w naszych mózgach silne i trudne do skontrolowania emocje. Dlatego się od niego uzależniamy?

Cyberseks uruchamia w naszych mózgach silne i trudne do skontrolowania emocje. Dlatego się od niego uzależniamy?

Delirium – co to jest, objawy, przyczyny, leczenie

Socjoterapia – co to jest, cele, dla kogo, ograniczenia terapii

Amy Adams

Amy Adams: To, co naprawdę się zmieniło, to mój dysfunkcyjny stosunek do pracy. Przynosiłam do domu wiele moich kompleksów i oczekiwań

Nie wyobrażasz sobie dnia bez “energetyka”? To może być już uzależnienie

Napoje gazowane mogą uzależniać. Jakie są objawy?

Coraz częściej mówi się o zagrożeniach wynikających z użytkowania sieci. Czym „zaraża” nas internet?

koronawirus a dym papierosowy

Koronawirus może przenosić się w dymie papierosowym – twierdzą specjaliści

Ile to “za dużo” alkoholu? Sprawdź, jak procenty wpływają na organizm

Rzucasz palenie i boisz się, że przytyjesz? Podpowiadamy, na co zwracać uwagę

Dziewczyna siedzi na parapecie i pali papierosa

Co dzieje się w organizmie, gdy rzucisz palenie? Wyjaśnia dietetyk Julian Sobiech

Red Lipstick Monster / YouTube

Red Lipstick Monster szczerze o zaburzeniach odżywiania. „Z jedzeniem zachowuję się jak osoba uzależniona. Mam do niego chory stosunek”

Kara czy nagroda – co lepiej działa na palaczy?

Kara czy nagroda – co lepiej działa na palaczy i dlaczego?

Żółte paznokcie u nóg i rąk. Jakie są ich przyczyny i jak je leczyć?

Żółte paznokcie u nóg i rąk. Jakie są ich przyczyny i jak je leczyć?

Wino

Esperal – co to jest i jak działa? Wszycie esperalu a picie alkoholu, jakie są powikłania?

Stopfejkfriends

Papieros i e-papieros to fałszywi przyjaciele. Kampania #STOPFEJKFRIENDS, pokazuje, jak wygląda ta toksyczna przyjaźń

Koronawirus a choroby płuc i palenie papierosów. Czy zarażenie zawsze skończy się na intensywnej terapii?

Koronawirus a choroby płuc i palenie papierosów. Czy zarażenie zawsze skończy się na intensywnej terapii?

Najpopularniejsze

Basia Kędzior

Hello My Hero. „Wygląd nie mówi o tym, kim się jest, czy jest się lepszym, czy gorszym. Każdy ma tak samo ważny powód i prawo do życia” – mówi Basia Kędzior, dziewczyna z rybią łuską

Para na kanapie

Seks analny – co to jest i jakie są najlepsze pozycje analne?

Masturbacja może być jeszcze przyjemniejsza. Poznaj sposoby masturbacji

Ból trzustki - kobieta trzymająca się za brzuch

Ból trzustki – jak boli trzustka i jak odróżnić ból trzustki od bólu żołądka?

„Każdy orgazm jest czymś pięknym, jednak ten rodzaj orgazmu jest wyjątkowy”. Seksuolożka o kobiecym wytrysku

para w łóżku

Pozycje seksualne, czyli jak urozmaicić seks. Najlepsze pozycje

5 rzeczy, które mężczyźni uwielbiają w łóżku

5 rzeczy, które mężczyźni uwielbiają w łóżku

Orgazm - jak go osiągnąć? 10 sposobów na lepszy orgazm

Orgazm – jak go osiągnąć? 10 sposobów na lepszy orgazm

białe plamy na paznokciach

Białe plamy na paznokciach – co oznaczają i jak się ich pozbyć?

kobieta, którą bolą plecy

O czym świadczy ból pod łopatką? Charakter bólu, objawy i możliwe sposoby leczenia

Kiedy występuje niskie ciśnienie i wysoki puls?

Niskie ciśnienie i wysoki puls – kiedy występują? Co to oznacza?

Co oznacza drętwienie rąk w nocy i podczas snu?

Co oznacza drętwienie rąk w nocy i podczas snu?

Morsowanie – wady i zalety. Czy naprawdę warto wbiec do lodowatej wody?

Co oznacza obniżona temperatura ciała i jakie są jej przyczyny? Kiedy spadek temperatury może być niebezpieczny?

Co oznacza obniżona temperatura ciała i jakie są jej przyczyny? Kiedy spadek temperatury może być niebezpieczny?

Objawy odstawienia alkoholu. Jakie są korzyści z niepicia alkoholu?

całująca się para

7 rzeczy, które się staną, gdy przestaniesz uprawiać seks