Nieswoiste zapalenie jelit – co to? Jak przebiega diagnoza?

Co się kryje pod nazwą „nieswoiste zapalenie jelit”? 

Nazwa „nieswoiste zapalenie jelit” mylnie sugeruje, że jest to jedna choroba. Tymczasem to grupa trzech patologii: 

• wrzodziejące zapalenie jelita grubego – rozlane stany zapalne, którym nierzadko towarzyszą owrzodzenia. Najczęściej lokalizują się w błonach śluzowych i w powierzchniowej warstwie błon podśluzowej odbytnicy i lewej okrężnicy; 
• choroba Leśniowskiego-Crohna – pełnościenny przewlekły stan zapalny może objąć każdy odcinek drogi pokarmowej, choć najczęściej lokalizuje się w końcówce jelita krętego, zastawce krętniczo-kątniczej, a także kątnicy; 
• zapalenie niezdefiniowane – stan zapalny jelit niemający formy wrzodziejącego zapalenia jelita grubego ani choroby Leśniowskiego-Crohna. 

Wedle danych, liczba osób chorujących na nieswoiste zapalenie jelit wzrasta z roku na rok. W Europie zapadalność na jedną z chorób tej grupy wynosi rocznie 10 na 100 tys. osób. Choć nie ma danych dotyczących Polski, to najpewniej statystyki wyglądają podobnie. Na wystąpienie jednego z trzech wymienionych wyżej zaburzeń narażone są przede wszystkim osoby młode w wieku 20-40 lat.

Jakie są objawy nieswoistego zapalenia jelit? 

Nie można mówić o jednakowych symptomach w przypadku nieswoistego zapalenia jelit. Objawy nieznacznie różnią się w zależności od rodzaju choroby. 

W przypadku wrzodziejącego nieswoistego zapalenia jelita grubego najczęściej występują: 

• biegunka (także z krwią i śluzem); 
• parcie na stolec i nietrzymanie stolca; 
• ból; 
• stan podgorączkowy i gorączka; 
• zmniejszona wydolność fizyczna; 
• spadek masy ciała. 

Przy chorobie Leśniowskiego-Crohna, osoby nią dotknięte często uskarżają się na: 

• ból brzucha u dołu po prawej stronie; 
• biegunkę; 
• krwawienia z przewodu pokarmowego. 

Warto przy tym zaznaczyć, że w przypadku choroby Leśniowskego-Crohna objawy nie tylko nie występują stale, ale też są rzadziej zgłaszane niż w przypadku wrzodziejącego zapalenia jelita.

Nieswoiste zapalenia jelit – objawy pozajelitowe 

W przypadku nieswoistego zapalenia jelit mogą wystąpić objawy poza układem pokarmowym. Są to m.in.: 

• rumień guzowaty (u 40 proc. chorych); 
• piodermia zgorzelinowa (u 1-2 proc. chorych); 
• artropatie, czyli zaburzenia w obrębie stawów (u 4-23 proc. chorych); 
• pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych (u 2,5-7,5 proc. chorych). 

Mogą też rozwinąć się dolegliwości oczne, takie jak zapalenie nadtwardówki, twardówki, tęczówki i siatkówki. Towarzyszą one przede wszystkim wrzodziejącemu zapaleniu jelit. Przy chorobie Leśniowskiego-Crohna dolegliwości ze strony narządu wzroku raczej nie występują.

Na czym polega diagnostyka nieswoistego zapalenia jelit? 

Diagnostyka nieswoistego wrzodziejącego zapalenia jelit rozpoczyna się każdorazowo od wywiadu z pacjentem. Ma to na celu poznanie wszystkich zaobserwowanych symptomów mogących świadczyć o stanie zapalanym odcinka układu pokarmowego. Lekarz przeprowadza też badanie fizykalne oraz z użyciem endoskopu w celu pobrana wycinka zmienionej chorobowo tkanki i przekazania jej do analizy histopatologicznej. Wsparciem w diagnostyce może być laboratoryjne oznaczenie stężenia kalprotektyny w kale. Jej obecność świadczy o toczącym się w organizmie stanie zapalnym. 

W przypadku choroby Leśniowskiego-Crohna wykorzystywane są: 

• badanie endoskopowe (kolonoskopia z ileoskopią); 
• pobranie wycinka do badania histopatologicznego; 
• tomografia komputerowa lub rezonans magnetyczny (w celu rozpoznania miejsc rozwijania się stanów zapalnych). 

Cenna jest też diagnostyka laboratoryjna. Zwykle przy tej patologii stwierdzona zostaje anemia, leukocytoza, nadpłytkowość, podwyższone OB i CRP, hipoproteinemia, hipoalbuminemia, hipokaliemia, niski poziom żelaza, obecność przeciwciał ASCA skierowanych przeciwko grzybom Saccharomyces cerevisiae. Ponadto, tak jak w przypadku wrzodziejącego zapalenia jelita, tak i przy chorobie Leśniowskiego-Crohna ważnym markerem chorobowym jest obecność kalprotektyny w kale.

W jaki sposób leczy się nieswoiste zapalenie jelit? 

Przy nieswoistym zapaleniu jelit do remisji choroby mogą przyczynić się leki takie jak: 

• środki z kwasem aminosalicylowym (np. mesalazyna, sulfasalazyna); 
• glukokortykosteroidy (np. prednizon); 
• preparaty immunosupresyjne/immunomodulacyjne (np. azatiopryna, tiopuryny). 

Możliwe do zastosowania są także tzw. metody biologiczne. W Polsce stosowane są inhibitory czynnika martwicy nowotworów alfa, zwane skrótowo inhibitoramiy TNF-α. W przypadku wrzodziejącego zapalenia jelit konieczne może być sięgnięcie po metody chirurgiczne. Wówczas lekarz usuwa całe jelito grube lub prawie całe, zachowując jedynie aparat zwieraczowy.

Przy chorobie Leśniowskiego-Crohna niezwykle istotne jest przestrzeganie zaleceń profilaktycznych. Mowa tu o zaniechaniu palenia papierosów i unikaniu stosowania niesteroidowych leków przeciwzapalanych (np. aspiryny, ibuprofenu czy diklofenaku). Ważne jest także stałe redukowani stresu oraz zadbanie o prawidłowo zbilansowaną dietę. 

Niestety, żadna z metod terapeutycznych nie jest w stanie wyleczyć całkowicie nieswoistego zapalenia jelit. Stosowane środki farmakologiczne służą wyłącznie utrzymaniu remisji i redukcji dokuczliwych objawów. 

Bibliografia: 

1. Bartnik W., Wytyczne postępowania w nieswoistych chorobach zapalnych jelit, Przegląd Gastroenterologiczny 2007, 2 (5), s. 215-229. 
2. Bartnik W., Zakażenia i nieswoiste zapalenia jelit, Gastroenterologia Kliniczna 2013, t. 5, nr 2-3, s. 55-61. 
3. Gonciarz M., Szkudłapski D., Mularczyk A., Radwan P., Kłopocka M., Bartnik W. Rydzewska G., Wytyczne postępowania z chorymi na nieswoiste choroby zapalne jelit w praktyce lekarza rodzinnego, Lekarz POZ 2017, nr 1, s. 1-11.