Łuk odruchowy – co to jest? Budowa, przykłady. Czy jest ważny?

Budowa łuku odruchowego 

Łuk odruchowy zbudowany jest z takich elementów, jak: 

• receptor – składa się wyspecjalizowanych komórek (np. w narządach zmysłów) bądź wolnych zakończeń nerwowych (np. w skórze), które odbierają bodźce z otoczenia (np. uczucie bólu, dotyku, zimna, ciepła) i przekształcają je w elektryczne impulsy nerwowe, 
• droga czuciowa (dośrodkowa droga doprowadzająca, aferentna) – tworzy ją neuron czuciowy, którego zadaniem jest przekazywanie impulsu od receptora do ośrodka układu nerwowego, 
• ośrodek nerwowy – komórka lub wiele komórek mieszczących się w mózgowiu bądź rdzeniu kręgowym, odbierają one impuls nerwowy i przetwarzają go, tu zostaje również zainicjowana odpowiedź organizmu na bodziec, 
• droga ruchowa (odśrodkowa droga wyprowadzająca, eferentna) – neuron ruchowy, który przenosi impuls nerwowy z ośrodka nerwowego do narządu wykonawczego, czyli efektora, 
• efektor – narząd wykonawczy, czyli mięsień (który reaguje skurczem) lub gruczoł (w którego obrębie stymulowana jest czynność wydzielnicza), są to reakcje odruchowe na bodziec odebrany przez receptor. 

Jeśli choć jeden z powyższych elementów zostanie uszkodzony, odruchy mogą ustać.

Rodzaje łuków odruchowych 

W zależności od liczby neuronów uczestniczących w przekazywaniu impulsu nerwowego można wyróżnić następujące rodzaje łuków odruchowych: 

• łuk odruchowy polisynaptyczny – zbudowany jest z wielu neuronów, a między czuciowym a ruchowym występuje kilka neuronów pośredniczących, czyli interneuronów, oraz więcej niż dwie synapsy nerwowe (dotyczy to np. odruchu brzusznego, odruchu mosznowego, odruchu podeszwowego, odruchu zginania), 
• łuk odruchowy bisynaptyczny – zbudowany jest z trzech neuronów (czuciowego, pośredniczącego oraz ruchowego) oraz dwóch synaps zlokalizowanych między neuronem pośredniczącym a czuciowym; receptor i efektor znajdują się w różnych narządach (dotyczy to np. zginania kończyny górnej w wyniku oparzenia palca), 
• łuk odruchowy monosynaptyczny (prosty) – jest to prosty łuk odruchowy, wykorzystywane są w nim dwa neurony (czuciowy i ruchowy), a w jego ośrodku nerwowym (rdzeniu kręgowym, móżdżku, międzymózgowiu) występuje tylko jedna synapsa. Receptor i efektor znajdują się w tym przypadku w jednym narządzie. Przykładem łuku odruchowego prostego jest odruch kolanowy oraz odruch piętowy.

Rodzaje odruchów 

Warto jeszcze wyjaśnić, co oznaczają wyżej wymienione odruchy: 

• odruch brzuszny – odruch polegający na skurczu mięśnia prostego brzucha na skutek podrażnienia skóry brzucha od zewnątrz w stronę linii pośrodkowej ciała, 
• odruch mosznowy – to odruch polegający na skurczu mięśnia dźwigacza jądra, który na skutek delikatnego dotknięcia przyśrodkowego górnego fragmentu uda, podciąga mosznę i jądro, 
• odruch podeszwowy – odruch polegający na zginaniu wszystkich palców stopy na skutek drażnienia skóry w bocznym dole stopy, 
• odruch kolanowy – to odruch wyprostowania nogi w stawie kolanowym, do którego dochodzi w wyniku uderzenia w ścięgno mięśnia czworogłowego uda poniżej rzepki, 
• odruch piętowy (skokowy) – odruch zgięcia podeszwowego stopy, do którego dochodzi pod wpływem uderzenia w ścięgno mięśnia trójgłowego łydki (ścięgno Achillesa). 

Bibliografia: 

1. Derderian C., Shumway K. R., Tadi P., Physiology, Withdrawal Response, StatPearls 2023. 
2. Trontelj M. A., Trontel J. V. Reflex arc of the first component of the human blink reflex: a single motoneurone study, J Neurol Neurosurg Psychiatry 1978, s. 538-547. 
3. Walkowski A. D., Munakomi S., Monosynaptic Reflex, StatPearls 2023.