Jak działa melatonina?
Melatonina, zwana także hormonem snu, sprawia, że gdy przygasają światła, robi się sennie. To właśnie ona wyznacza rytm dobowy. Jasno komunikuje, że gdy jest noc, należy odpoczywać, a w dzień być aktywnym. Produkowana jest pulsacyjnie z endogennego tryptofanu przez szyszynkę zlokalizowaną w ośrodkowym układzie nerwowym. Stamtąd szybko przedostaje się do krwi oraz płynu mózgowo-rdzeniowego i dalej transportowana jest do tkanek w całym organizmie.
Nie jest magazynowana, dlatego poziom melatoniny w krwiobiegu jest ważnym wskaźnikiem sprawnego funkcjonowania szyszynki. Z tego też powodu po zabiegu usunięcia wspomnianego fragmentu mózgu, hormon znika z krwi tuż po tym, jak uwolnione zasoby zostaną zmetabolizowane w wątrobie i wydalone wraz z moczem.
A co decyduje o rytmie uwalniania melatoniny? Warunkuje to zegar biologiczny ulokowany w przedniej części podwzgórza, który odpowiada na zmieniające się natężenia światła docierającego do siatkówki oka. Najwyższy poziom hormonu wypada w nocy między godziną 2:00 a 4:00 i wynosi 60-70 pg/cm3. Natomiast najniższe stężenie w ciągu dnia nie spada poniżej wartości 5 pg/cm3 (przy prawidłowo funkcjonującej szyszynce).
Rolki
U ludzi, podobnie jak u zwierząt, stężenia melatoniny we krwi (a także ślinie) oraz siarczanu 6-hydroksymelatoniny w moczu zmieniają się rytmicznie w ciągu doby, uzyskując wysokie wartości w nocy, a niskie w dzień. Najwyższe stężenie melatoniny we krwi to 60–70 pg/cm3. Stężenie hormonu w ślinie jest około 3-krotnie niższe od stężenia osoczowego. Najniższe dzienne stężenia melatoniny w obu płynach ustrojowych z reguły nie przekraczają wartości 5 pg/cm 3. Parametry rytmu melatoniny (amplituda; godziny, w których dochodzi do wzrostu i spadku syntezy hormonu; godziny, o których występują najwyższe i najniższe poziomy melatoniny) odznaczają się wysoką stabilnością osobniczą („hormonalne linie papilarne”), oraz dużymi różnicami międzyosobniczymi.
Kiedy uwalnianie melatoniny zostaje zaburzone?
Zaburzenia wydzielania melatoniny mogą wiele powiedzieć o kondycji organizmu. Przykładowo, odwrócony mechanizm pulsacyjnego uwalniania hormonu, czyli większe jego wydzielanie w dzień i mniejsze nocą, obserwowane jest przy chorobie Alzheimera. Ponadto może być to związane z:
- odnerwieniem szyszynki (np. przez urazy kręgosłupa),
- ślepotą,
- marskością wątroby,
- zaawansowaną niewydolnością nerek,
- zespołem Smitha-Magenisa.
Wiele też wskazuje na to, że zaburzenie rytmu uwalniania melatoniny występuje u osób zmagających się z depresją sezonową. Może również wystąpić podczas stosowania leków:
- propranololu,
- metoprololu,
- bisoprololu,
- niesteroidowych leków przeciwzapalnych (aspiryny i ibuprofenu).
Okołodobowa rytmika melatoniny jest ściśle powiązana z rytmem temperatury ciała oraz rytmem sen-czuwanie. Najwyższym poziomom melatoniny w ciągu doby towarzyszy z jednej strony najniższa temperatura, a z drugiej – szczyt uczucia znużenia i zmęczenia oraz spadek koncentracji i aktywności psychofizycznej. Ekspozycja na światło w nocy hamuje biosyntezę melatoniny, podnosi temperaturę ciała, zwiększa pobudzenie, nasila koncentrację i zmniejsza uczucie senności. Z kolei melatonina podana w ciągu dnia wywołuje uczucie senności i obniża
temperaturę ciała.
Kiedy lekarz może zalecić ci suplementację melatoniny?
Omawiany hormon jest naturalnie wytwarzany w ludzkim organizmie, ale w niektórych wypadkach zasadne jest suplementowanie melatoniny syntezowanej chemicznie. To szczególnie zalecane postępowanie przy:
- trudnościach z zasypianiem u osób pracujących zmianowo,
- zespole opóźnionej fazy snu (DSPS) – szybciej wywołuje zmęczenie i tym samym powoduje wcześniejsze zaśnięcie,
- chorobie transatlantyckiej – przyspiesza dostosowanie do nowej strefy czasowej,
- zaburzeniach snu pacjentów geriatrycznych powyżej 55. roku życia, w tym kobiet w okresie menopauzy,
- zaburzeniach snu osób niewidzących,
- zespole Smith-Magenis,
- zespole Retta,
- zespole Aspergera.
Kiedy zachować ostrożność w stosowaniu melatoniny?
Z pewnością nie należy stosować suplementu z melatoniną w przypadku uczulenia na którykolwiek ze składników preparatu. Ponadto zachowaj ostrożność i skonsultuj planowaną terapię z lekarzem, jeśli zmagasz się z zaburzeniami układu odpornościowego lub endokrynnego. Ryzykowne jest ponadto przyjmowani syntetycznej melatoniny przez osoby:
- z epilepsją,
- stosujące leki przeciwzakrzepowe,
- z zaburzeniami w obrębie nerek i wątroby.
Z czym nie łączyć melatoniny?
Poinformuj lekarza lub farmaceutę wydającego preparat o innych stosowanych lekach. Niektóre z nich podwyższają stężenie melatoniny we krwi, co – po zastosowaniu dodatkowo suplementu – może być niebezpieczne. Takie właściwości mają m.in. fluwoksamina, cytalopram, omeprazol, lanzoprazol. Nie jest też wskazane łączenie melatoniny z alkoholem, ponieważ etanol obniża działanie suplementu, podobnie jak tytoń. Dlatego podczas terapii warto ograniczyć palenie.
Jakie jest zalecane dawkowanie melatoniny?
Zalecane spożycie melatoniny obejmuje dawki od 0,5 mg. W niektórych przypadkach wskazane jest jednak przyjmowanie suplementów zawierających aż 5 mg syntetycznego hormonu.
Do czego może doprowadzić przedawkowanie melatoniny?
Nie należy przyjmować większych dawek suplementu. Już jednorazowe przedawkowanie melatoniny może wywołać nasiloną i dłużej utrzymującą się senność, dezorientację, a nawet psychozę. Nie ma natomiast dowodów na to, że melatonina uzależnia.
Melatonina zażyta wczesnym wieczorem przyspiesza czas zaśnięcia, zmniejsza latencję snu i latencję fazy REM snu, a zastosowana o różnych porach dnia daje, po upływie 2–4 godz., uczucie przejściowej senności i zwiększa skłonność do zasypiania. W przeciwieństwie do klasycznych leków nasennych, pochodnych benzodiazepiny, melatonina nie wywołuje zaburzeń czynności poznawczych oraz w nieznacznym stopniu wpływa na strukturę snu.
Czy melatonina szkodzi?
Stosowanie melatoniny, jak każdego innego suplementu diety, może wywołać skutki uboczne. Nie są one częste, ale zdarzają się. Są to m.in.:
- zwiększona nerwowość, niepokój, lęk,
- bezsenność (tak, przyjmowanie melatoniny może zaburzyć rytm dobowy),
- dziwaczne i koszmarne sny,
- bóle głowy, brzucha, kończyn, klatki piersiowej,
- brak energii,
- nadciśnienie tętnicze,
- nudności,
- suchość i owrzodzenia w jamie ustnej,
- cukromocz, białkomocz,
- podwyższone stężenie bilirubiny we krwi,
- spadek temperatury ciała,
- zwiększenie masy ciała,
- dermatozy.
Mogą też wystąpić bardziej poważne skutki uboczne, choć nie tak częste np. ginekomastia, półpasiec, omdlenia, zapalenie stawów, obrzęk twarzy czy przyspieszony rytm pracy serca.
Bibliografia:
- Bilski B., Perz S., Perz K., Czy egzogenna melatonina może być skuteczna w profilaktyce i leczeniu zaburzeń związanych z pracą zmianową i nocną?, Medycyna Pracy 2005, nr 56(3), s. 257-261.
- Szewczyk P., Dziuba A., Poniewierka E., Melatonina – metabolizm i rola hormonu szyszynki, Pielęgniarstwo i Zdrowie Publiczne 2018, nr 8(2), s. 135-139.
- Zawilska J., Melatonina – hormon o działaniu pro nasennym, Bromatologia i Chemia Toksykologiczna 2008, nr 3, s. 224-228.
