Co to jest spermatogeneza?
Spermatogeneza to złożony, kilkuetapowy proces produkcji gamet męskich, czyli plemników. Zachodzi on w kanalikach nasiennych jąder i jest regulowany przez hormony osi podwzgórze-przysadka mózgowa– jądra. Plemniki powstają z niezróżnicowanych komórek płciowych, które ulegają licznym przemianom. Do odbycia pełnego cyklu potrzebne są 72-74 dni. Aby zaszła spermatogeneza potrzebna jest temperatura niższa niż temperatura ciała. Z tego względu jądra umieszczone są w mosznie, a nie w jamie ciała, dzięki czemu panuje tam temperatura o dwa-trzy stopnie niższa.
Początkowo gonocyty, czyli pierwotne komórki płciowe występują w formie uśpionej. Spermatogeneza zachodzi u chłopców po raz pierwszy w okresie pokwitania, a więc w wieku 12-13 lat i trwa przez resztę życia. U kobiet powstawanie i dojrzewanie gamet żeńskich (komórek jajowych) nazywane jest oogenezą.
Rolki
Proces spermatogenezy
Wyróżnia się trzy główne etapy spermatogenezy:
- W pierwszym etapie komórki macierzyste plemników (spermatogonia) dzielą się i przekształcają się w spermatocyty I rzędu.
- W drugim etapie diploidalne spermatocyty I rzędu ulegają podziałom mejotycznym. Z każdego spermatocytu zawierającego 46 chromosomów powstają dwa spermatocyty II rzędu posiadające po 23 chromosomy. Następnie zachodzi drugi podział mejotyczny i tworzą się spermatydy.
- Trzeci etap – spermiogeneza – polega na przekształceniu spermatyd w plemniki, czyli męskie komórki rozrodcze. Są one zbudowane z główki, która zawiera jądro, szyjki oraz witki, umożliwiającej im poruszanie się.
Szacuje się, że w ciągu całego życia liczba wytwarzanych plemników sięga 525 bilionów. W jednym wytrysku zostaje uwolnione średnio 100 milionów plemników. Przebieg spermatogenezy kontrolowany jest przez hormon folikulotropowy (FSH), hormon luteinizujący (LH) i testosteron. FSH odpowiada za pobudzanie procesu dojrzewania plemników w kanalikach nasiennych, natomiast LH nasila produkcję testosteronu w komórkach jąder. Jeśli dojdzie do spadku wytwarzania hormonu folikulotropowego i luteinizującego, zmniejszy się ruchliwość męskich komórek rozrodczych.
Zaburzenia spermatogenezy
Zaburzenia procesu spermatogenezy mogą prowadzić do:
- oligospermii – spadku liczby dojrzałych plemników,
- teratozoospermii – nieprawidłowej budowy plemników,
- astenozoospermii – zmniejszonej ruchomości plemników,
- azoospermii – całkowitego braku plemników.
Do czynników wpływających na nieprawidłowe powstawanie i dojrzewanie plemników zalicza się niezdrowy styl życia (palenie papierosów, nadużywanie alkoholu, otyłość, siedzący tryb pracy) oraz czynniki środowiskowe takie jak: narażenie na spaliny samochodowe, dioksyny i stres. Ponadto spermatogenezę może zaburzać przegrzewanie jąder, podniesiona temperatura ciała i gorączka, nieprawidłowa budowa anatomiczna jąder lub urazy doznane w ich obrębie. Wśród innych czynników wymienia się także choroby prostaty, jąder i najądrzy, choroby nowotworowe (rak jądra) oraz przyjmowanie niektórych leków.
Jak poprawić jakość plemników?
Na poprawę jakości nasienia można wpłynąć poprzez zmianę nawyków żywieniowych oraz ograniczenie stosowania używek: alkoholu i papierosów. W przypadku nadwagi i otyłości zaleca się redukcję masy ciała. Dieta sprzyjająca lepszej jakości plemników powinna być bogata w:
- witaminę C – antyoksydant eliminujący wolne rodniki, które przyczyniają się do uszkadzania komórek; duże dawki kwasu askorbinowego znajdują się w cytrusach, truskawkach, papryce, kiwi, brokułach, kalafiorze;
- cynk – wpływa na poziom testosteronu, najlepsze źródła tego pierwiastka to mięso, pełnoziarniste produkty zbożowe, skorupiaki;
- witaminę E – chroni przed stresem oksydacyjnym, znajdziesz ją w olejach roślinnych, orzechach;
- witaminy z grupy B – poprawiają parametry nasienia; występują w produktach zbożowych i mlecznych;
- selen – bierze udział w procesie produkcji spermy, działa przeciwutleniająco; do organizmu można dostarczyć go jedząc ryby morskie, nasiona roślin strączkowych;
- witaminę D – korzystnie wpływa na liczbę, ruchliwość i budowę plemników; jej głównym źródłem jest synteza skórna, w pożywieniu występuje w niewielkich ilościach, w okresie jesienno-zimowym konieczna jest suplementacja witaminy D.
Bibliografia:
- Richard M. Sharpe, „Environmental/lifestyle effects on spermatogenesis”, Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci. 2010 May 27; 365(1546): 1697–1712.
- Beata Skowron i wsp., „Niepłodność męska indukowana lekami”, FOLIA MEDICA CRACOVIENSIA Vol. LI, 1–4, 2011: 99–106.
