Układ limbiczny mózgu – budowa, funkcje, zaburzenia

Co to jest układ limbiczny?

Układ limbiczny jest zbiorem struktur mózgu, które pełnią różnorodne funkcje związane ze zdolnością do przetrwania, pamięcią, a także odczuwaniem emocji i regulowaniem zachowania. Elementy wchodzące w skład układu limbicznego znajdują się w obszarze poniżej kory mózgowej i powyżej pnia mózgu.

Budowa układ limbicznego mózgu

Na przestrzeni lat, wraz z postępem nauki, wielokrotnie tworzono nowe definicje układu limbicznego, zmieniano także ogólnie przyjęte założenia co do tego, które struktury budują ten system. Obecnie wśród elementów tworzących układ limbiczny mózgu wymienia się:

• ciało migdałowate – jest niewielką strukturą podkorową, która swoją nazwę zawdzięcza kształtowi zbliżonemu do migdała; stanowi parzysty element układu limbicznego – po jednym ciele migdałowatym występuje w środkowej części każdego z płatów skroniowych,
• hipokamp – znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie ciała migdałowatego, ma kształt przypominający konika morskiego; również posiada dwie części, po jednej w prawej i lewej półkuli mózgu,
• wzgórze – jest częścią międzymózgowia leżącą pod spoidłem wielkim, zbudowaną ze skupień istoty szarej poprzedzielanych pasmami istoty białej,
• podwzgórze – znajduje się poniżej wzgórza, składa się z wielu jąder pełniących różnorodne, niezbędne do przeżycia funkcje,
• zakręt obręczy – jest częścią układu limbicznego ulokowaną w przyśrodkowej części mózgu, bezpośrednio nad ciałem modzelowatym,
• jądra podstawne – są umiejscowione głęboko w podkorowej istocie szarej płatów czołowych mózgu.

Układ limbiczny – funkcje

Za co odpowiada układ limbiczny? Jego rola związana jest przede wszystkim z odczuwaniem emocji i motywacji oraz regulowaniem zachowania. Przyjrzyjmy się dokładniej funkcjom pełnionym przez poszczególne struktury wchodzące w skład układu limbicznego.

Ciało migdałowate

Ciało migdałowate określane bywa mianem „emocjonalnego centrum” mózgu. Ta struktura układu limbicznego bierze udział m.in. w ocenie nastroju określonej sytuacji. Potrafimy dzięki niemu stwierdzić, jaki charakter ma dane wydarzenie (np. radosny, smutny, stresujący) oraz dobrze zapamiętywać sytuacje związane z silnymi emocjami.

Ciało migdałowate umożliwia nam również rozpoznawanie potencjalnego zagrożenia i przygotowanie się do niego pod względem fizycznym (choćby poprzez zwiększenie akcji serca i częstości oddechów). Odgrywa także istotną rolę w nauce zachowania przy wykorzystaniu kar i/lub nagród.

Hipokamp

Ta struktura układu limbicznego znana jest przede wszystkim z funkcji związanych z procesami poznawczymi i tworzeniem nowych wspomnień. Hipokamp odpowiada zarówno za pamięć krótkotrwałą, jak i długotrwałą, dlatego jest niezbędny w procesie nauki. Uczestniczy również w formowaniu pamięci przestrzennej – jest więc naszym „wewnętrznym GPS-em”.

Wzgórze

Wzgórze pełni rolę przekaźnika sygnałów nerwowych z całego ciała do odpowiednich części mózgu. Każdy z systemów związanych z percepcją zmysłów (poza tym odpowiedzialnym za odczuwanie zapachów) posiada jądra wzgórza, które otrzymują, przetwarzają i przesyłają informacje do odpowiedniego obszaru kory mózgowej.

Podwzgórze

Kolejny element wchodzący w skład układu limbicznego, podwzgórze, jest kluczowym obszarem mózgu w kontekście zdolności organizmu do zachowania stanu równowagi. Ta struktura odpowiada za regulację hormonalną, utrzymywanie prawidłowego poziomu nawodnienia organizmu i temperatury ciała. Znajduje się w nim ośrodek głodu, przez co pełni również istotną rolę w kontrolowaniu spożycia pokarmów. Zadaniem podwzgórza jest także regulacja rytmu dobowego.

Zakręt obręczy

Ta część układu limbicznego bierze udział w łączeniu bodźców zapachowych i wizualnych z pamięcią dotyczącą emocji odczuwanych w przeszłości. Odpowiada również za regulację związaną z zachowaniami agresywnymi.

Jądra podstawne

Jądra podstawne odpowiadają za kontrolowanie poruszania się – pełnią rolę mechanizmu zatrzymującego aktywność do czasu, gdy nadejdzie odpowiedni moment na wykonanie ruchu. Biorą udział także w procesach wyboru sposobu działania w określonej sytuacji.

Układ limbiczny – zaburzenia

Zaburzenia funkcji układu limbicznego często wiążą się z powstawaniem poważnych problemów związanych z trudnościami w regulowaniu emocji oraz nieadekwatnym zachowaniem. Na skutek uszkodzeń tego układu mogą występować nieprawidłowości, takie jak:

• ignorowanie ogólnie przyjętych w społeczeństwie konwencji i zasad,
• odczuwanie silnej złości i podejmowanie agresywnych zachowań,
• nasilone lub zmniejszone odczuwanie strachu,
• obniżenie poziomu motywacji do działania,
• zaburzenia związane z apetytem, w tym przejadanie się i jedzenie emocjonalne lub zjawiska odwrotne – niechęć do jedzenia, anoreksja,
• problemy z pamięcią (utrata pamięci krótko- i/lub długotrwałej) oraz związane z tym trudności w przyswajaniu nowych informacji i nauce.

Leczenie zaburzeń związanych z układem limbicznym opiera się zwykle na terapii psychologicznej i/lub farmakologicznej.

Bibliografia:

1. T. Torrico, S. J., Abdijadid, Neuroanatomy, Limbic System, StatPearls, 2020 r.
2. M. H. Bear, V. Reddy, P. C. Bollu, Neuroanatomy, Hypothalamus, StatPearls, 2021 r.
3. K. Anand, V. Dhikav, Hippocampus in health and disease: An overview, Annals of Indian Academy of Neurology, 15(4)/2012.