Przejdź do treści

Smog: jak powstaje i z czego się składa?

kobieta i smog
Smog: jak powstaje i z czego się składa? Istock.com
Podoba Ci
się ten artykuł?
Udostępnij bliskim
Najnowsze
Kąpiel w fontannie / unsplash
Podczas upałów pozwalasz dziecku beztrosko pluskać się w miejskiej fontannie? „Chłodzisz” je gronkowcem, salmonellą i bakteriami kałowymi
Co to jest endometrioza? Wyjaśnia osteopatka Ewelina Tyszko-Bury.
Endometrioza – czym jest? Rozmowa z osteopatką Eweliną Tyszko-Bury
Tężec / rawpixel
Śmiertelne zagrożenie, które czyha w ogrodzie? Tężec – jedna z najgroźniejszych chorób zakaźnych
Zamienniki cukru - sprawdź listę TOP 5 przygotowaną przez dietetyka
Zamienniki cukru – sprawdź listę TOP 5 przygotowaną przez dietetyka
Kobieta na plaży
Mięsożerne bakterie – przecinkowce w Bałtyku. Pływanie w morzu jest niebezpieczne

Smog to według Europejskiej Agencji Środowiska „najpoważniejsze obecnie zagrożenie dla zdrowia człowieka”. Co więcej, powietrze w Polsce jest – obok tego w Bułgarii – jednym z najbardziej zanieczyszczonych na Starym Kontynencie, przodujemy też w produkcji rakotwórczego benzo(a)pirenu. Czym właściwie jest smog? Jak powstaje i z czego się składa?

Smog: jak powstaje?

Smog swoją nazwę wziął od złożenia w jedno dwóch angielskich słów – „smoke”, oznaczającego dym i „fog”, oznaczającego mgłę. Większość osób zapytana o to, jak wygląda smog, zapewne właśnie tak odpowie – że to połączenie mgły i dymu. Czy tak jest w rzeczywistości?

Po części. Smogiem nazywamy nienaturalne zjawisko atmosferyczne, powstające na skutek działania dwóch czynników: atmosferycznych i ludzkich. Ten naturalny element w smogu stanowi właśnie mgła, bezwietrzna pogoda i inwersja termiczna. Inwersja polega na tym, że temperatura rośnie wraz z wysokością, co jest zjawiskiem nietypowym, ponieważ zazwyczaj im wyżej, tym zimniej, a nie cieplej. Przez inwersję nie dochodzi do konwekcji, czyli pionowych ruchów powietrza i jego mieszania, powodującego rozpraszanie szkodliwych gazów w powietrzu. Przez inwersję zostają one zatrzymane na niższej wysokości.

Nienaturalnym i szkodliwym elementem smogu są substancje emitowane do powietrza na skutek działalności człowieka.

Warto wiedzieć

Przytrzymaj
i odkryj

Aktualny stan jakości powietrza w dowolnym miejscu w Polsce można sprawdzić na stronie Inspekcji Ochrony Środowiska: http://powietrze.gios.gov.pl/pjp/current

Niska emisja

Najbardziej groźną formą tej ludzkiej działalności jest tzw. niska emisja. To trafiające do powietrza zanieczyszczenia, które nie unoszą się na wysokość większą niż 40 m. Zazwyczaj generowane są one w gospodarstwach domowych. Według raportu Polskiego Alarmu Smogowego, to właśnie niska emisja odpowiada za niemal połowę generowanego do powietrza pyłu zawieszonego, około 84 proc. emisji WWA (wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych) i niemal 100 proc. toksycznych związków trafiających do powietrza ze spalania tworzyw sztucznych.

 

dr Izabela Zawisza / fot. Luka Lukasiak

To więc wcale nie samochody, nie wielkie fabryki, a właściciele gospodarstw domowych najbardziej zatruwają powietrze. Raport „Efektywność energetyczna w Polsce. Przegląd” z 2017 roku wskazuje, że Polacy palą głównie – aż w 66,4 proc. przypadków – w piecach lub kotłach węglowych, najczęściej nie najnowszych – tylko 19 proc. z nich ma mniej niż 3 lata. W 2017 roku weszło w życie rozporządzenie, które zakazuje zarówno sprzedaży, jak i podłączania tzw. „kopciuchów”, czyli pieców lub kotłów górnego spalania, mających w tworzeniu smogu ogromny udział. Można w nich palić niemal wszystko: śmieci, liście, tworzywa sztuczne. Z przestrzeganiem tych przepisów różnie bywa – niektórzy sprzedawcy fałszują certyfikaty, zmieniają piecom nazwy.

W wielu polskich miastach zauważono problem i wprowadzane są uchwały antysmogowe. Nie obowiązuje jedna uchwała dotycząca całego kraju, ale poszczególne województwa mogą wprowadzać konkretne rozwiązania u siebie. Takie uchwały (stan na listopad 2019) wprowadzono już w województwach: dolnośląskim, lubuskim, łódzkim, małopolskim, mazowieckim, opolskim, podkarpackim, śląskim i wielkopolskim.

Konkretne uchwały regulują, jakiego rodzaju piece można montować w domach, które – i do kiedy – trzeba będzie wymienić, mówią również o tym, czym można (a czym nie) ogrzewać mieszkanie. Regulacje dotyczące konkretnych miast, województw różnią się, warto więc sprawdzić, jakie obowiązują/obowiązywać będą tam, gdzie się mieszka. Można to zrobić w internecie, np. na stronie Czyste Ogrzewanie – oddolnego ruchu społecznego, propagującego ekologiczne spalanie drewna i węgla. Niektóre miasta proponują również dofinansowanie do wymiany paleniska.

Przyczyną, dla których Polacy nie wymieniają kotłów, jest nie tylko niska świadomość ich szkodliwości, ale i ubóstwo energetyczne. Oznacza ono brak środków finansowych na ogrzanie domu, brak dostępu do elektryczności czy ciepłej wody. Z analiz przygotowanych przez Instytut Badań Strukturalnych wynika, że ubóstwo energetyczne dotyczy około 12 proc. (4,6 mln) Polaków, jednak z roku na rok problem ten jest coraz mniejszy.

Transport

Wbrew utartym więc przez lata przekonaniom, to nie transport jest głównym odpowiedzialnym za tworzenie smogu. Według danych Krajowego Ośrodka Bilansowania i Zarządzania Emisjami z 2017 roku, transport drogowy w Polsce generuje 9 proc. zanieczyszczeń do powietrza.

Głównymi winowajcami są pojazdy z silnikiem Diesla, emitujące do powietrza pył zawieszony i WWA. Ogólnie pojazdy wytwarzają i uwalniają do powietrza tlenki azotu i lotne substancje organiczne, co więcej – na polskich drogach wciąż obecnych jest mnóstwo starych autobusów, przez miasta nadal często przejeżdżają ciężarówki.

Warto jednak dodać, że Unia Europejska próbuje radzić sobie z tym problemem i wprowadziła normę emisji spalin Euro 6, którą muszą spełnić wszystkie nowo wyprodukowane pojazdy, jeśli mają zostać zarejestrowane i dopuszczone do użytkowania na terenie UE i Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Norma ta nie dotyczy jednak samochodów już będących w użytkowaniu.

Przemysł

Trzecią główną przyczyną powstawania smogu jest przemysł, z którego pochodzi około 20 proc. zanieczyszczeń. Huty, elektrociepłownie czy zakłady przemysłowe nie emitują już do powietrza tak wiele pyłów i gazów, jak to było jeszcze kilkadziesiąt lat temu. W 2008 roku państwa UE przyjęły dyrektywę Clean Air for Europe (CAFE), do której i polskiej przedsiębiorstwa musiały i muszą się dostosować.

Smog: z czego się składa?

Pyły zawieszone

Pyły zawieszone to mieszanka różnego rodzaju substancji – głównie dioksyn, furanów, wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (w tym rakotwórczego benzo(a)pirenu), metali ciężkich.

Smog w mieście / istockphoto.com

PM2,5 i PM10 – na te skróty można natknąć się w wielu tekstach poświęconych smogowi. Oznaczają one najgroźniejsze dla zdrowia pyły zawieszone o najmniejszej średnicy – poniżej 10 i 2,5 mikrometrów (μm). Średnia ludzkiego włosa wynosi około 50-70 mikrometrów, więc można sobie wyobrazić, jak małe są te cząstki. Przez te niewielkie rozmiary mogą się one dostawać do górnych dróg oddechowych i do płuc. Pył zawieszony PM2,5 jest bardziej niebezpieczny dla zdrowia niż pył PM10, ponieważ – ze względu na mniejszą średnicę – może trafić przez pęcherzyki płucne do krwiobiegu.

Światowa Organizacja Zdrowia dopuszcza następujące stężenie pyłów PM2,5 i PM10 w powietrzu:

PM2,5

  • średnia roczna: 10 μg/m3
  • średnia dobowa: 25 μg/m3

PM10

  • średnia roczna: 20 μg/m3
  • średnia dobowa: 50 μg/m3

W Polsce najbardziej zanieczyszczone pyłami zawieszonymi są małe i średnie miasta. Np. w Limanowej 28 października 2019 norma dotycząca pyłów PM2,5 została przekroczona o 600 proc., a w Pszczynie w całym roku 2018 było czterokrotnie więcej dni z powietrzem przekraczającym dopuszczalne normy niż dopuszczają to wytyczne WHO. Takich dni powinno być w roku najwyżej 35, w Pszczynie było ich 125. Na następnych miejscach znalazły się: Rybnik (110), Wodzisław Śląski (110) i Nowa Ruda (107).

matka z dzieckiem

Narażenie na wdychanie pyłu PM10 zwiększa ryzyko zachorowania na przewlekłą obturacyjną chorobę płuc i ostre zapalenie oskrzeli. Pył PM2,5 może z kolei prowadzić do zapalenia naczyń krwionośnych i miażdżycy.

Pył PM2,5 pozostaje w atmosferze nawet do kilku tygodni, a pył PM10 – do kilku godzin.

Benzo(a)piren

Benzo(a)piren należy do wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA), powstaje podczas pożarów lasów, traw, wybuchów wulkanów, ale również na skutek działalności człowieka – podczas palenia w piecach.

Benzo(a)piren jest czynnikiem kancerogennym. Już w 1987 roku został określony przez Międzynarodową Agencję Badań nad Rakiem jako jedna z przyczyn raka u ludzi. Niestety, raport Europejskiej Agencji Środowiska „Air quality in Europe 2019” wskazuje, że Polska zajmuje 1. miejsce wśród krajów europejskich w niechlubnym rankingu największej emisji benzo(a)pirenu, a wśród Polek i Polaków najczęściej powodującym śmierć nowotworem jest rak płuc, który wyprzedził raka piersi u kobiet i raka prostaty u mężczyzn.

ruch uliczny, samochód, autobus, dym z kominów

Benzo(a)piren przedostaje się do płuc wraz z pyłem PM10, powodując alergię, astmę, pylicę, a także wspomniane wyżej nowotwory płuc. Ma właściwości teratogenne (wpływa negatywnie na rozwój płodu) i zdolność do bioakumulacji, co oznacza, że może pozostawać w tkankach długo.

Pozostałe składniki smogu

W smogu znajdują się również inne niebezpieczne dla zdrowia związki:

  • dwutlenek siarki (może powodować trudności z oddychaniem)
  • dwutlenek azotu (podrażnia drogi oddechowe)
  • tlenek węgla (zmniejsza ilość tlenu dostarczanego do serca, co u osób z problemami kardiologicznymi może powodować w sytuacji stresowej lub podczas wysiłku ból w klatce piersiowej)
  • benzen (czynnik kancerogenny)
  • metale ciężkie (nikiel, ołów, arsen, kadm, które są oznaczane w pyle PM10)

Smog londyński i smog typu Los Angeles: czym się różnią?

Warto dodać, że smog smogowi nierówny. Najczęściej mówimy o szczególnie dokuczliwym w Polsce smogu londyńskim, ale istnieje też smog typu Los Angeles, inaczej nazywany smogiem fotochemicznym. Skąd wzięły się te nazwy?

zmęczenie kobieta

W 1952 roku od 5 do 9 grudnia Londyn pogrążył się we mgle. Była ciemniejsza i bardziej gęsta niż zazwyczaj, a widoczność ograniczała się do 1 m. Niestety, przyzwyczajeni do mgieł londyńczycy szczególnie się tym nie przerazili i często wychodzili na zewnątrz. Przez te 5 dni zmarło 4000 osób, a 150 000 trafiło do szpitali.

Na ten szczególnie gęsty smog złożyło się kilka czynników. Jednym z nich była inwersja temperatury, na skutek której zimne powietrze zostało zablokowane pod cieplejszym. Drugim czynnikiem był mocny kwas siarkowy, który powstał z dwutlenku siarki.

Smog fotochemiczny natomiast pojawia się w wielkich miastach i występuje latem, gdy temperatura osiąga 25-34° C. Powodowany jest przez mieszaninę kilku czynników. Przede wszystkim konkretnych warunków atmosferycznych (oprócz wysokiej temperatury to także inwersja termiczna i brak wiatru), położenie danego miasta w zagłębieniu terenu (tak samo jak w przypadku smogu londyńskiego), a także spaliny emitowane przez pojazdy i zanieczyszczenia z produkcji przemysłowej.

Głównymi składnikami smogu fotochemicznego są: tlenek azotu, tlenek siarki, ozon, nadtlenki, aldehydy. Tego rodzaju smog może powodować podrażnienia oczu, bóle głowy, nudności, a w dłuższej konsekwencji także choroby dróg oddechowych i choroby układu krążenia.

Źródła:

  1. https://www.polskialarmsmogowy.pl/polski-alarm-smogowy/smog/szczegoly,skad-sie-bierze-smog,18.html [dostęp z dn. 18.11.2019]
  2. Raport „Efektywność energetyczna w Polsce. Przegląd 2017” dostępny pod adresem: http://efektywnapolska.pl/wp-content/uploads/2018/03/KK_IES_Przeglad2017_WydEl_160x230mm_2018_03_21-www.pdf [dostęp z dn. 18.11.2019]
  3. http://ibs.org.pl/publications/jak-ograniczyc-skale-ubostwa-energetycznego-w-polsce/ [dostęp z dn. 18.11.2019]
  4. Raport „Air quality in Europe 2019” dostępny pod adresem: https://www.eea.europa.eu/publications/air-quality-in-europe-2019 [dostęp z dn. 18.11.2019]
  5. Kubiak M. S., Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA) – ich występowanie w środowisku i w żywności, Problemy Higieny i Epidemiologii, 2013, nr 94(1)

Zobacz także

Podoba Ci się ten artykuł?

Tak
Nie

Powiązane tematy:

Zainteresują cię również:

Wuhan objete kwarantanną przez epidemię koronawirusa

Jest jeden widoczny pozytyw kwarantanny w Wuhan spowodowanej epidemią koronawirusa. Widać go na zdjęciach satelitarnych

Smog – co to, przyczyny, skutki, wpływ na ciążę i na płód. Jak walczyć ze smogiem

Oczyszczacz powietrza – niezbędny sprzęt czy chwilowa moda? Dr n.med. Piotr Dąbrowiecki mówi, komu rzeczywiście jest potrzebny

Chłopiec w masce antysmogowej

Smog w polskich miastach – dokąd przed nim uciec?

Kobieta w łóżku / istock

Po czym poznać, że zatrułaś się smogiem?

Smog i zanieczyszczenia powietrza / istockphoto

Rocznie ok. 12,6 mln osób umiera z powodu złego stanu środowiska. W jaki sposób zanieczyszczenia powietrza wpływają na nasz organizm?

dr Izabela Zawisza / fot. Luka Lukasiak

Dr Izabela Zawisza: jeżeli skóra jest szczelna i nawilżona, może spełniać swoje funkcje i chroni nas przed przedostawaniem się elementów smogu

śmiejąca się kobieta

Jak zabezpieczyć cerę przed smogiem?

matka z dzieckiem

Nie dajcie się smogowi. Jak możesz zabezpieczyć swoje dziecko przed smogiem?

Smog w mieście / istockphoto.com

Smog i zanieczyszczenia powietrza pogarszają stan skóry i nasilają trądzik. Czy możemy coś z tym zrobić?

Wpływ smogu na skórę / unsplash

Smog a skóra. Kto w tej konkurencji jest na straconej pozycji?

pył saharyjski

Zasłaniaj oczy i gardło przed pyłem znad Sahary. Wpływa na nasze zdrowie podobnie jak smog

Pozwolisz swojemu dziecku pójść na wagary? W piątek odbędzie się Młodzieżowy Strajk Klimatyczny. „Nasza przyszłość decyduje się właśnie teraz” – piszą organizatorzy

Smog i Warszawa w tle. Beauty&theSmog to niezwykły projekt polskiego fotografa zwracający uwagę na zanieczyszczenie powietrza

Kobieta jadąca na rowerze w masce antysmogowej

„Połowa masek nie chroni przed smogiem”. Sprawdź oznaczenie swojej półmaski filtrującej

Jak uchronić dziecko przed smogiem? Oto kilka sprawdzonych sposobów

Grażyna Wolszczak w czarnym sweterku

Grażyna Wolszczak pozwała za smog i wygrała. Skarb Państwa musi wypłacić odszkodowanie

Chusta antysmogowa

Typowa maska antysmogowa ci się nie podoba? Pojawiła się alternatywa. Chroni przed szkodliwym pyłem i wygląda jak chusta

Wstążka symbolizująca hiv na dłoniach

Oto lista największych zagrożeń dla naszego zdrowia i życia. Myślisz, że ciebie nie dotyczy?

Chodnik antysmogowy w Warszawie. Są pierwsze efekty

kobieta w masce antysmogowej

„Rząd nadal przegrywa walkę ze smogiem”

Akcja „Rysuj dla ziemi” w trosce o ekologię. Zobacz najlepsze ilustracje

samochody na autostradzie a w powietrzu smog

Smog – Kraków rozdaje maski, a w Warszawie protest antysmogowy

Dziewczynka w różowymswetrze siedzi na podłodze w przedszkolu i bawi się klockami

Smog – oczyszczacze powietrza w poznańskich żłobkach

Najpopularniejsze

Kortyzol – jak go obniżyć? Objawy i przyczyny podwyższonego poziomu kortyzolu

Masturbacja może być jeszcze przyjemniejsza. Co robić, aby przenieść doznania na wyższy poziom?

Płatki kwiatków na otwartej dłoni

Zastrzał – 7 domowych sposobów jak sobie z nim poradzić

5 rzeczy, które mężczyźni uwielbiają w łóżku

5 rzeczy, które mężczyźni uwielbiają w łóżku

Para na kanapie

Seks analny – co to jest i jakie są najlepsze pozycje analne?

spuchnięta powieka - kobieca powieka

Spuchnięta powieka – przyczyny i leczenie opuchlizny. Domowe sposoby na opuchnięte powieki.

kobieta, ból

Fibromialgia – kiedy boli cię wszystko. Czym objawia się ta tajemnicza choroba?

Kobieta pokazuje język, na nim jest zaznaczony czerwony punkt

Krosta na języku – przyczyny powstawania, leczenie. Skąd się bierze krosta na języku i jakie ma formy?

Ból trzustki - kobieta trzymająca się za brzuch

Ból trzustki – jak boli trzustka i jak odróżnić ból trzustki od bólu żołądka?

kobieta, którą bolą plecy

O czym świadczy ból pod łopatką? Charakter bólu, objawy i możliwe sposoby leczenia

Truskawki - produkty bogate w błonnik

Błonnik – w czym jest go dużo? Sprawdź, jakie owoce i warzywa są bogate w błonnik

Regeneracja organizmu po odstawieniu alkoholu. Sprawdź, jakie są efekty, kiedy zrezygnujesz z weekendowego drinka

Kiedy występuje niskie ciśnienie i wysoki puls?

Niskie ciśnienie i wysoki puls – kiedy występują? Co to oznacza?

Rak kości – objawy i przyczyny

Rak kości – przyczyny i objawy. Jak je szybko rozpoznać?

Co oznacza drętwienie rąk w nocy i podczas snu?

Co oznacza drętwienie rąk w nocy i podczas snu?

kobieta z bólem zęba

Ropień zęba – domowe sposoby na opuchliznę